ABOUT THE SPEAKER
Curtis "Wall Street" Carroll - Financial literacy advocate
Curtis “Wall Street” Carroll overcame poverty, illiteracy, incarceration and a lack of outside support to become a stock investor, creator and teacher of his own financial literacy philosophy.

Why you should listen

The media calls Curtis "Wall Street" Carroll the "Oracle of San Quentin" for his stock picking prowess and ability to translate financial information into simple language for his students.

Carroll grew up in Oakland, California surrounded by poverty. In 1996, at 17 years old, he committed a robbery where a man was killed. He turned himself in and ended up an illiterate teenager in prison with a 54-to-life sentence. While in prison, the stock market captured his attention, but due to his illiteracy he couldn't learn more about it. Motivating by the lure of financial gaining, he taught himself how to read at 20-21 years old, and then he started studying the stock market. Carroll's role models changed from drug dealers and sports figures to Bill Gates and Warren Buffet. He wanted others to learn this new way of making money.

When Carroll arrived at San Quentin in 2012, he met Troy Williams, who helped him start the Financial Literacy Program. Together they created the philosophy F.E.E.L (Financial Empowerment Emotional Literacy) that teaches people to recognize how their emotions affect their financial decision, and how to separate the two.

More profile about the speaker
Curtis "Wall Street" Carroll | Speaker | TED.com
TEDxSanQuentin

Curtis "Wall Street" Carroll: How I learned to read -- and trade stocks -- in prison

Curtis 'Wall Street' Carroll: ရှယ်ယာတွေကို ဈေးကစားမှုကို ကျွန်တော် ထောင်ထဲတွင် သင်ယူခဲ့ပုံ

Filmed:
4,608,406 views

ဘဏ္ဍာရေးကိစ္စထဲမှာ အသုံးလုံး ကျေသူဖြစ်ရေးဟာ ကျွမ်းကျင်မှု မဟုတ်ဘဲ နေထိုင်မှု ဘဝပုံစံ တစ်မျိုးပါ။ အဲဒါကို Curtis "Wall Street" Carroll ထံမှ သင်ယူပါ။ ထောင်ထဲ နေထိုင်ခဲ့ရသူ Caroll ဟာ ဒေါ်လာရဲ့ တန်ဖိုးကို ကောင်းကောင်းကြီး သိနားလည်သူပါ။ ထောင်ကျနေခဲ့စဉ် သူဟာ သူ့ဘာသာသူ ရေးဖတ်တတ်လာအောင် နှင့် ရှယ်ယာတွေ ရောင်းဝယ်ရေး အတတ်ပညာကို သင်ယူနိုင်ခဲ့ပြီး အခုတော့ သူဟာ ရိုးရှင်းပေမယ့် ထက်မြက်တဲ့ သဝဏ်လွှာကို၊ ကျွန်ုပ်တို့ အားလုံးဟာ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ ငွေတွေနဲ့ ပတ်သက်လာရင် ပိုပြီး ဦးနှောက်သုံးရန် လိုအပ်တာကို တင်ပြထားပါတယ်။
- Financial literacy advocate
Curtis “Wall Street” Carroll overcame poverty, illiteracy, incarceration and a lack of outside support to become a stock investor, creator and teacher of his own financial literacy philosophy. Full bio

Double-click the English transcript below to play the video.

00:12
I was 14 years old
0
960
2056
ကျွန်တော်ဟာ အသက် ၁၄ နှစ်အရွယ်တုန်းက
00:15
inside of a bowling alley,
1
3040
1576
ဘိုးလင်း လမ်းကြားထဲရှိ
00:16
burglarizing an arcade game,
2
4640
1760
ဂိမ်းတွေ ကစားတဲ့ နေရာမှာ
ဖောက်ထွင်းပြီး ခိုးပြီး
00:19
and upon exiting the building
3
7200
1776
အဲဒီ အဆောက်အဦထဲမှ ထွက်လာတော့
00:21
a security guard grabbed my arm, so I ran.
4
9000
2200
လုံခြုံရေး ငနဲက ကျွန်တော့ လက်မောင်းကို
ဖမ်းကိုင်လိုက်တော့ ပြေးရတာပေါ့။
00:23
I ran down the street,
and I jumped on top of a fence.
5
11760
2976
ပြေးသွားပြီး ခြံစည်းရိုး
တစ်ခုကို ခုန်တက်လိုက်တယ်။
00:26
And when I got to the top,
6
14760
1616
အဲဒါနဲ့ ထိပ်ကို ရောက်တော့၊
00:28
the weight of 3,000 quarters
in my book bag
7
16400
2176
ကျောပိုးအိတ်ထဲက မတ်စေ့ ၃၀၀၀
ရဲ့ အလေးချိန်က
00:30
pulled me back down to the ground.
8
18600
1640
ကျွန်တော့ကို မြေကြီးဆီကို
ဆွဲချပစ်လိုက်တယ်။
အဲဒီလိုကျလိုက်တာနဲ့ လုံခြုံရေး အစောင့်က
ကျွန်တော့ကို ရပ်စောင့်နေကာ
00:32
So when I came to, the security guard
was standing on top of me,
9
20880
3056
00:35
and he said, "Next time you little punks
steal something you can carry."
10
23960
3416
ပြောလိုက်တာက၊ "နောက်တစ်ခါ ခိုးချင်ရင်
ကိုယ်သယ်နိုင်တာကိုသာ ခိုးစမ်း"တဲ့။
00:39
(Laughter)
11
27400
2016
(ရယ်သံများ)
00:41
I was taken to juvenile hall
12
29440
2136
ကျွန်တော့ကို လူငယ်ရေးရာဌာနကို
ခေါ်သွားပြီး
00:43
and when I was released
into the custody of my mother,
13
31600
2560
မိခင်ရဲ့ တာဝန်ယူမှုနဲ့ လွှတ်ပေးလိုက်ရာ၊
ဦးလေးရဲ့ ပထမဦးဆုံး စကားလုံးတွေက၊
"မင်း ဘယ်လို အဖမ်းခံရတာလဲ။"
00:47
the first words my uncle said was,
"How'd you get caught?"
14
35080
2976
"ကျောပိုးအိတ်က အရမ်းလေးခဲ့လို့ပါ"လို့
ရှင်းပြခဲ့တယ်။
00:50
I said, "Man, the book bag was too heavy."
15
38080
2176
00:52
He said, "Man, you weren't supposed
to take all the quarters."
16
40280
2936
"မင်းက အဲဒီအကြွေစေ့တွေ အားလုံးယူဖို့
မလိုခဲ့ဘူးလေ။" ပြောတယ်။
00:55
I said, "Man, they were small.
What am I supposed to do?"
17
43240
2816
ကျွန်တော်က "အကြွေစေ့တွေ သေးလွန်းတယ်၊
ဘာလုပ်လို့ ရခဲ့မှာလဲ။"
00:58
And 10 minutes later, he took me
to burglarize another arcade game.
18
46080
4896
အဲဒီနောက် ၁၀ မိနစ်အကြာတွင် သူဟာ ခိုးယူရန်
ဂိမ်းကစားနဲ့ နောက် တစ်နေရာကို ခေါ်သွားတယ်။
01:03
We needed gas money to get home.
19
51000
1640
အိမ်ပြန်ဖို့ ဓာတ်ဆီဖိုးငွေ လိုနေခဲ့လို့လေ။
01:05
That was my life.
20
53280
1200
ကျွန်တော့ဘဝက အဲဒါမျိုးပါ။
Oakland၊ California မှာ ကြီးပြင်းလာခဲ့တယ်။
01:07
I grew up in Oakland, California,
21
55440
1856
01:09
with my mother and members
of my immediate family
22
57320
2336
မိခင်နဲ့ ဆွေမျိုးရင်းခြားတွေနဲ့အတူ
01:11
addicted to crack cocaine.
23
59680
1240
ဆေးစွဲနေခဲ့ကြတယ်။
01:13
My environment consisted
of living with family, friends,
24
61560
4440
ကိုယ့်ဝန်းကျင်မှာ မိသားစု၊ မိတ်ဆွေတွေနဲ့
အိုးအိမ်မဲ့တဲ့
01:18
and homeless shelters.
25
66960
1600
နေထိုင်ခဲ့ကြပါတယ်။
01:21
Oftentimes, dinner was served
in breadlines and soup kitchens.
26
69040
3680
မကြာခဏဆိုသလို ပေါင်မု့န်အတွက် တန်းစီစဉ်
စွပ်ပြုပ်ရည် ဆိုင်မှာ ညစာ စားခဲ့ရတယ်။
01:25
The big homie told me this:
27
73440
1856
ငနဲကြီး တစ်ယောက် ပြောခဲ့ဘူးတာက-
01:27
money rules the world
28
75320
1976
ငွေက ကမ္ဘာကြီးကို အုပ်စိုးတယ်
01:29
and everything in it.
29
77320
1216
အဲဒါကိုသာ မှတ်ထားတဲ့။
01:30
And in these streets, money is king.
30
78560
2080
ဒီက လမ်းတွေပေါ်မှာ ငွေဟာ ဘုရင်ပါပဲ။
ကိုယ်က ငွေရဲ့ နောက်ကနေ လိုက်ကြည့်ရင်
01:33
And if you follow the money,
31
81320
1616
01:34
it'll lead you to the bad guy
or the good guy.
32
82960
2520
ကိုယ်ဟာ မကောင်းတဲ့ သူဆီ ဒါမှမဟုတ်
ကောင်းသူဆီကို ရောက်သွားမယ်။
ကျွန်တော့ ပထမဦးဆုံး ရာဇဝတ်မှုကို
ကျူးလွန်ပြီး မကြာမီမှာ၊
01:38
Soon after, I committed my first crime,
33
86080
2536
01:40
and it was the first time
that I was told that I had potential
34
88640
2976
ကျွန်တော်ဟာ အလားအလာရှိသူ ဖြစ်တယ်လို့
ပထမ အကြိမ် ပြောခံခဲ့ရတော့
01:43
and felt like somebody believed in me.
35
91640
1840
ငါ့ကို ယုံကြည်တဲ့သူ
ရှိပါကလားလို့ ခံစားမိတယ်။
ကျွန်တော်ဟာ ရှေ့နေဖြစ်နိုင်တယ်၊
ဒေါက်တာ၊ အင်ဂျင်နီယာ ဖြစ်နိုင်တယ်
01:46
Nobody ever told me
that I could be a lawyer,
36
94240
2136
01:48
doctor or engineer.
37
96400
1656
ပြောခဲ့သူ မရှိခဲ့ပါ။
01:50
I mean, how was I supposed to do that?
I couldn't read, write or spell.
38
98080
3416
တကယ်တော့ အဲဒါကို ကျွန်တော် ဘယ်လို
လုပ်ရနိုင်မလဲ။ အသုံးလုံး မကျေခဲ့တဲ့သူ။
01:53
I was illiterate.
39
101520
1216
ကျွန်တော် စာမတတ်ခဲ့ပါ။
01:54
So I always thought
crime was my way to go.
40
102760
2560
အဲဒါကြောင့် ရာဇဝတ်မှုကသာ
ကိုယ်သွားရမယ့် လမ်းလို အစဉ်ယူဆခဲ့တယ်။
အဲဒါနဲ့ တစ်နေ့ကျတော့
01:59
And then one day
41
107480
1696
လူတစ်ယောက်နဲ့ စကားပြောနေတုန်း
02:01
I was talking to somebody
42
109200
1256
02:02
and he was telling me
about this robbery that we could do.
43
110480
3600
ထိုသူက သူနဲ့ပေါင်းပြီး ခိုးယူကြမယ့်
အကြံအကြောင်းကို ပြောနေခဲ့တယ်။
တကယ်လည်း ကျွန်ုပ်တို့ လုပ်ခဲ့ကြတယ်။
02:06
And we did it.
44
114760
1200
အံ့အားသင့်စရာအချက်က ကျွန်တော်ဟာ
02:09
The reality was that I was growing up
45
117080
1816
ကမ္ဘာပေါ်က အားအကောင်းဆုံး
ဘဏ္ဍာရေးရှိတဲ့ နိုင်ငံ
02:10
in the strongest
financial nation in the world,
46
118920
2216
02:13
the United States of America,
47
121160
1856
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုမှာ
ကြီးပြင်းနေခဲ့ခြင်းပါပဲ။
02:15
while I watched my mother
stand in line at a blood bank
48
123040
4080
ကျွန်တော့ မိခင်ဟာ သွေးလှူဖို့ တန်းစီး
စောင့်နေတာ မြင်ခဲ့ရတယ်၊
02:20
to sell her blood for 40 dollars
just to try to feed her kids.
49
128680
3680
ကလေးတွေကို ကျွေးနိုင်ဖို့ သွေးကို
ဒေါ်လာ ၄၀ နဲ့ ရောင်းနေခဲ့ရတယ်။
ဒီနေ့အထိကို သူ့လက်မောင်းတွေမှာ
အပ်ထိုးရာတွေကို မြင်လို့ ရနိုင်သေးတယ်။
02:25
She still has the needle marks
on her arms to day to show for that.
50
133320
3320
ဒါကြောင့် ကျွန်တော်ဟာ ကိုယ့်ရပ်ကွက်ကို
လုံးဝ ဂရုမစိုက်ခဲ့ဘူး။
02:29
So I never cared about my community.
51
137480
1736
02:31
They didn't care about my life.
52
139240
1496
သူတို့ကလည်း ကျွန်တော့ကို ဂရုမစိုက်ခဲ့ကြပါ။
02:32
Everybody there was doing what they
were doing to take what they wanted,
53
140760
3416
လူတိုင်းက ကိုယ်လိုချင်တာကို ရဖို့သာ
လုပ်ကိုင်နေခဲ့ကြတာ၊
မူးယစ်ဆေးရောင်းသူတွေ၊ ဓားပြတွေ၊
သွေးစုဘဏ် အတူတူပါပဲ။
02:36
the drug dealers,
the robbers, the blood bank.
54
144200
2176
02:38
Everybody was taking blood money.
55
146400
1616
လူတိုင်း ငွေကိုချည်းပဲ လိုနေခဲ့ကြတယ်။
02:40
So I got mine by any means necessary.
56
148040
1896
ရတဲ့ နည်းနဲ့ ယူခဲ့ရတာပေါ့။
02:41
I got mine.
57
149960
1576
ကိုယ့်အတွက် ရယူခဲ့တယ်။
02:43
Financial literacy
really did rule the world,
58
151560
2120
ဘဏ္ဍာရေး စည်းကမ်းတွေက ကမ္ဘာကြီး
အုပ်စိုးနေရာ၊
02:46
and I was a child slave to it
59
154680
1976
ကျွန်တော်က လူဆိုးတွေ နောက်က လိုက်ရင်းနဲ့
02:48
following the bad guy.
60
156680
1240
၎င်းရဲ့ ကျေးကျွန် ဖြစ်ခဲ့တယ်။
02:52
At 17 years old, I was arrested
for robbery and murder
61
160280
3176
၁၇ နှစ်အရွယ်မှာ ကျွန်တော်ဟာ လုယက်မှုနဲ့
လူသတ်မှုဖြင့် အဖမ်းခံခဲ့ရရာ
02:55
and I soon learned that finances in prison
rule more than they did on the streets,
62
163480
3976
ထောင်ထဲမှာ ဘဏ္ဍာငွေဟာ လမ်းတွေပေါ်မှာနဲ့
စာရင် ပိုလို့ကို ဩဇာရှိတာကို နားလည်လာတယ်၊
02:59
so I wanted in.
63
167480
1200
ကျွန်တော်လည်း အဲဒီထဲ ပါချင်ခဲ့တယ်။
တစ်နေ့တွင် ကျွန်တော်ဟာ သတင်းစာထဲက
အားကစားစာမျက်နှာတွေကို လုယူခဲ့တယ်၊
03:01
One day, I rushed to grab
the sports page of the newspaper
64
169600
3056
03:04
so my celly could read it to me,
65
172680
1816
တစ်ခန်းထဲ နေသူကို
ဖတ်ပေးခိုင်းဖို့ အတွက်ပါ၊
03:06
and I accidentally
picked up the business section.
66
174520
2416
ကျွန်တော်ဟာ မှားပြီး စီးပွားရေးကဏ္ဍကို
ယူလာမိတယ်။
03:08
And this old man said,
"Hey youngster, you pick stocks?"
67
176960
3256
ဒါနဲ့ ထိုလူကြီးက၊"ဟေ့ကောင်၊ မင်းက
ရှယ်ယာတွေကို ကစားတာလား?" မေးတယ်။
အဲဒါနဲ့ ကျွန်တော်က၊
"အဲဒါ ဘာတွေလဲ။" မေးကြည့်တယ်။
03:12
And I said, "What's that?"
68
180240
1256
03:13
He said, "That's the place
where white folks keep all their money."
69
181520
3176
"အဲဒါက မျက်နှာဖြူတွေ ငွေထားကြတဲ့
နေရာပဲ"ရှင်းပြတယ်။
03:16
(Laughter)
70
184720
1216
(ရယ်သံများ)
03:17
And it was the first time
that I saw a glimpse of hope,
71
185960
3856
အဲဒီတုန်းကမှ ကျွန်တော့ရှေ့တွင်
မျှော်လင့်ချက် ရောင်ချည်လေး ပေါ်လာခဲ့တယ်၊
03:21
a future.
72
189840
1496
အနာဂတ်ကို မြင်မိသလိုပဲ။
03:23
He gave me this brief description
of what stocks were,
73
191360
2600
အဲဒီလူက ရှယ်ယာတွေ အကြောင်း အနည်းငယ်မျှသာ
ပြောပြခဲ့တာ
03:26
but it was just a glimpse.
74
194800
1440
ရောင်ချည် ပေါ်လာသလိုပါပဲ။
ဒါပေမဲ့ အဲဒါကို ဘယ်လိုလုပ်ရမှာလဲ
ကျွန်တော် စဉ်းစားမိတယ်။
03:30
I mean, how was I supposed to do it?
75
198360
1776
03:32
I couldn't read, write or spell.
76
200160
1760
ကျွန်တော်ဟာ အဖတ်၊အရေး၊ အသံထွက်
မတတ်ခဲ့ပါ။
ကိုယ် စာမတတ်တာကို ဖုန်းကွယ်ရန်
ကျွန်တော် လုပ်နေကျ အရာတွေက
03:34
The skills that I had developed
to hide my illiteracy
77
202600
2616
03:37
no longer worked in this environment.
78
205240
1976
အခု ဝန်းကျင်ထဲမှာ အလုပ်မလုပ်တော့ပါ။
03:39
I was trapped in a cage,
prey among predators,
79
207240
3096
ကျွန်တော်ဟာ လှောင်အိမ်ထဲတွင်၊ သားရဲတွေ
အကြားက သားကောင်နဲ့တူခဲ့ကာ
တစ်ခါမှ မရရှိဖူးတဲ့ လွတ်လပ်ခွင့်
အတွက် တိုက်ပွဲဝင်နေခဲ့တယ်။
03:42
fighting for freedom I never had.
80
210360
1896
03:44
I was lost, tired,
81
212280
2176
ကျွန်တော်ဟာ လမ်းစပျောက်လျက်
ပင်ပမ်းနေလျက်
03:46
and I was out of options.
82
214480
1360
ရွေးချယ်စရာ ဘာမှ မရှိခဲ့ပါ။
03:49
So at 20 years old,
83
217000
1776
အဲဒါနဲ့ အသက် ၂၀ အရွယ်မှာ
03:50
I did the hardest thing
I'd ever done in my life.
84
218800
2520
ကျွန်တော်ဟာ မိမိဘဝအတွက်
အခက်ဆုံး အရာကို ပြုလုပ်ခဲ့တယ်။
စာအုပ် တစ်အုပ် ကောက်ယူလိုက်တယ်၊
03:54
I picked up a book,
85
222160
1200
03:57
and it was the most agonizing
time of my life,
86
225400
2480
ဘဝထဲက အခံရခက်ဆုံး အချိန်ကာလ ဖြစ်ခဲ့တယ်၊
04:01
trying to learn how to read,
87
229320
1816
ဖတ်တတ်ဖို့ သင်ယူဖို့ ကြိုးစားခဲ့တယ်၊
04:03
the ostracizing from my family,
88
231160
2616
ကိုယ့် မိသားစုကို၊ ခင်မင်ခဲ့တဲ့ ငနဲတွေကို
04:05
the homies.
89
233800
1200
ပစ်ပယ်ရေးဟာ
အတော့ကို မလွယ် ကြမ်းတမ်းခဲ့တယ်။
04:08
It was rough, man.
90
236280
1456
04:09
It was a struggle.
91
237760
1376
တိုက်ပွဲကြီးနဲ့ တူခဲ့တယ်။
04:11
But little did I know
92
239160
1696
အဲဒီတုန်းက နားမလည်ခဲ့ပေမဲ့
ကျွန်တော်ဟာ ကိုယ်စိတ်ကူးနိုင်ခဲ့တာထဲက
အကြီးမြတ်ဆုံး ဆုလာဘ်ကို ရရှိနေခဲ့တယ်-
04:12
I was receiving the greatest gifts
I had ever dreamed of:
93
240880
3416
04:16
self-worth,
94
244320
1200
ကိုယ့်ကိုကိုယ် တန်ဖိုးထားမှု၊
04:18
knowledge, discipline.
95
246320
1840
အသိပညာနဲ့ စည်းကမ်းတွေပါ။
04:21
I was so excited to be reading that I read
everything I could get my hands on:
96
249000
3696
ကျွန်တော်ဟာ ဖတ်ဖို့ စိတ်တက်ကြွနေခဲ့လို့
လက်ထဲ ရသမျှကို ဖတ်တော့တယ်၊
04:24
candy wrappers, clothing logos,
street signs, everything.
97
252720
3335
သကြားလုံးထုပ်၊ အဝတ်အစား တံဆိပ်တွေ၊
လမ်းပေါ်က ဆိုင်းဘုတ်တွေ အားလုံးပါပဲ။
04:28
I was just reading stuff!
98
256079
1217
ကျွန်တော်ဟာ တချိန်လုံး ဖတ်နေခဲ့တယ်!
04:29
(Applause)
99
257320
1016
(လက်ခုပ်သံများ)
04:30
Just reading stuff.
100
258360
1200
တွေ့သမျှကို ဖတ်​နေခဲ့တယ်။
ဘယ်လိုဖတ်ရမယ်၊ ဘယ်လို စာလုံးပေါင်းရမယ်
ဆိုတာ သိပ်ကို စိတ်ဝင်စားနေခဲ့တယ်။
04:33
I was so excited to know how to read
and know how to spell.
101
261360
2800
04:36
The homie came up, said,
"Man, what you eating?"
102
264720
2256
ငနဲတစ်ကောင်က လာပြီး၊
"မင်း စားနေတာ ဘာလဲ။" မေးတော့
04:39
I said, "C-A-N-D-Y, candy."
103
267000
1736
ငါ ကျွန်တော်က "C-A-N-D-Y, candy" ဖြေတယ်။
04:40
(Laughter)
104
268760
2256
(ရယ်သံများ)
သူက "ငါလည်း စားချင်တယ်" ဆိုတော့
ကျွန်တော်က "N-O. No." ဖြေတယ်။
04:43
He said, "Let me get some."
I said, "N-O. No."
105
271040
2496
04:45
(Laughter)
106
273560
1216
(ရယ်သံများ)
04:46
It was awesome.
107
274800
1416
အရမ်းကိုမိုက်ခဲ့တယ်။
04:48
I mean, I can actually now
for the first time in my life read.
108
276240
3176
ကိုယ့်တစ်သက်မှာ ပထမဦးဆုံးအကြိမ်
စာဖတ်လာတတ်ခဲ့တယ်။
04:51
The feeling that I got
from it was amazing.
109
279440
2040
အဲဒီထဲကနေပြီး ကျွန်တော ရရှိခဲ့တဲ့
ခံစားမှုဟာ အံ့အားသင့်စရာပဲ။
04:55
And then at 22, feeling myself,
110
283240
2600
အဲဒီနောက် ၂၂ နှစ် အရွယ်မှာ၊
ကိုယ့်စိတ်ထဲ ခံစားမိတာက
04:58
feeling confident,
111
286800
1736
ယုံကြည်မှုကို ခံစားမိတာက၊
05:00
I remembered what the OG told me.
112
288560
1840
တချိန်တုန်းက ငနဲကြီး ပြောခဲ့တာကိုပါ။
05:03
So I picked up the business section
of the newspaper.
113
291760
3736
အဲဒါနဲ့ ကျွန်တော်ဟာ သတင်းစာထဲက
စီးပွားရေး ကဏ္ဍကို ယူကြည့်တယ်။
ချမ်းသာကြတဲ့ မျက်နှာဖြူတွေလို
ဖြစ်ချင်ခဲ့တယ်လေ။
05:07
I wanted to find these rich white folks.
114
295520
1936
05:09
(Laughter)
115
297480
1600
(ရယ်သံများ)
အဲဒါနဲ့ ကျွန်တော်ဟာ အဲဒီလို
ရှုဒေါင့်နဲ့ ကြည့်လာခဲ့တယ်။
05:12
So I looked for that glimpse.
116
300520
1920
ကျွန်တော်ဟာ ရှေ့ဆက်ပြီး လုပ်ကိုင်လာတာက
05:15
As I furthered my career
117
303480
1616
05:17
in teaching others how to
financially manage money and invest,
118
305120
3856
ကိုယ့်ငွေကို ဘယ်လို စီမံခန့်ခွဲလျက်
ရင်းနှီးရမှာကို သူများကို သင်လာခဲ့တယ်၊
ကိုယ့် လုပ်ဆောင်ချက် အတွက် ကိုယ်က
တာဝန်ယူဖို့ လိုတာကို နားလည်လာတယ်။
05:21
I soon learned that I had to take
responsibility for my own actions.
119
309000
3336
ကျွန်တော်ဟာ တော်တော့ကို ရှုပ်ထွေးတဲ့
ပတ်ဝန်းကျင်ထဲ ကြီးပြင်းလာခဲ့လို့
05:24
True, I grew up
in a very complex environment,
120
312360
3016
05:27
but I chose to commit crimes,
121
315400
1936
ရာဇဝတ်မှုတွေကို ကျူးလွန်သူ ဖြစ်လာတယ်၊
05:29
and I had to own up to that.
122
317360
1776
အဲဒါ့က ကျွန်တော် ဘဝ ဖြစ်လာခဲ့တယ်။
05:31
I had to take responsibility
for that, and I did.
123
319160
2616
ကိုလုပ်ခဲ့တာကို ကိုယ်က တာဝန် ယူခဲ့ရတယ်။
05:33
I was building a curriculum
that could teach incarcerated men
124
321800
2896
ထောင်တွင်း အလုပ်အကိုင်မှ ရတဲ့ ငွေ​တွေကို
စီမံခန့်ခွဲနိုင်ရန် အကျဉ်းသားတွေကို
05:36
how to manage money
through prison employments.
125
324720
2280
သင်ပေးရန် သင်ရိုးညွှန်တမ်းကို
ကျွန်တော် ပြုစုနေခဲ့တယ်။
ကိုယ့်ဘဝကို စနစ်တကျ စီမံခန့်ခွဲနိုင်ရင်
နောက်ပိုင်း သုံးလို့ ရမယ့် ကိရိယာတွေအဖြစ်
05:40
Properly managing our lifestyle
would provide transferrable tools
126
328720
3176
05:43
that we can use to manage money
when we reenter society,
127
331920
3336
လူ့အဖွဲ့အစည်းထဲ ပြန်ဝင်တဲ့ အခါမှာ
ငွေကို စီမံခန့်ခွဲနိုင်ဖို့ အတွက်ပါ၊
05:47
like the majority of people did
who didn't commit crimes.
128
335280
3256
ပြစ်မှု မကျူးလွန်ခဲ့သူ အများစု
လုပ်ကိုင်ကြသလို ပေါ့လေ။
05:50
Then I discovered
129
338560
1200
အဲဒီနောက်မှာ တွေ့လိုက်တာက
05:52
that according to MarketWatch,
130
340680
2056
MarketWatch ရဲ့ အဆိုအဆိုင်း ဆိုရင်၊
05:54
over 60 percent of the American population
131
342760
2536
အမေရိကန် လူဦးရေရဲ့
၆၀ ရာခိုင်နှုန်း ကျော်ဆီမှာ
05:57
has under 1,000 dollars in savings.
132
345320
2120
စုဆောင်းငွေဟာ ၁၀၀၀ ထက် နည်းပါတယ်။
06:00
Sports Illustrated said that
over 60 percent of NBA players
133
348200
3216
Sports Illustrated ကျတော့ NBA နဲ့
NFL အားကစားသမားတွေ အထဲက
06:03
and NFL players go broke.
134
351440
1536
၆၀% ကျော် ဘာမှ ရစရာ မရှိကြပါ။
06:05
40 percent of marital problems
derive from financial issues.
135
353000
3040
အိမ်ထောင်ရေး ပြဿနာ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းဟာ
ဘဏ္ဍာရေး ပြဿနာနဲ့ ဆိုင်ကြတယ်။
06:09
What the hell?
136
357080
1216
သောက်ကျိုးနဲ့ဗျာ။
06:10
(Laughter)
137
358320
2136
(ရယ်သံများ)
06:12
You mean to tell me
that people worked their whole lives,
138
360480
2696
ဒီတော့ လူတွေဟာ တစ်သက်လုံး အလုပ်ကို
ဖိလုပ်လာခဲ့ကြတယ်၊
06:15
buying cars, clothes,
homes and material stuff
139
363200
2576
ကားတွေဝယ်၊ အဝတ်အစားဝယ်၊ အိမ်ယာ
ပစ္စည်းတွေ လိုက်ဝယ်ကြ
06:17
but were living check to check?
140
365800
2216
အဲဒါနဲ့ ရသမျှလစာ အကုန် ကုန်သွားရောလား။
06:20
How in the world were members of society
going to help incarcerated individuals
141
368040
4336
ကိုယ့်ငွေ​ကြေးကိစ္စကို စီမံနိုင်စွမ်း
မရှိကြတဲ့ လူတွေက ဘယ်လိုလုပ်ပြီး
အကျဉ်းသားတွေ လူ့အဖွဲ့အစည်းထဲ
06:24
back into society
142
372400
1216
06:25
if they couldn't manage they own stuff?
143
373640
1880
ပြန်သွားနိုင်ဖို့ကို ကူညီပေးနိုင်ကြမှာလဲ။
06:28
We screwed.
144
376160
1256
မဖြစ်နိုင်တဲ့ဟာကြီး။
06:29
(Laughter)
145
377440
1736
(ရယ်သံများ)
06:31
I needed a better plan.
146
379200
1400
ကျွန်တော်ဟာ ပိုကောင်းတဲ့
အစီအစဉ်ကို ရှာချင်ခဲ့တယ်။
06:34
This is not going to work out too well.
147
382520
2120
ဒါကလည်း သိပ် အကောင်းစားကြီး မဟုတ်သေးပါဘူး။
06:37
So ...
148
385040
1200
ဒီတော့...
06:39
I thought.
149
387880
1200
စဉ်းစားမိတယ်။
အခုတော့ ကျွန်တော်ဟာ လမ်းပေါ်မှာ
တွေ့ရသူတွေအတွက် တာဝန် ရှိလာတယ်
06:43
I now had an obligation
to meet those on the path
150
391800
2840
06:48
and help,
151
396360
1216
ကူညီပေးရမယ်၊
06:49
and it was crazy because
I now cared about my community.
152
397600
3256
ကျွန်တော်ဟာ ကိုယ့် အအသိုင်းအဝိုင်းအတွက်
ယူနေရခြင်းဟာ အံ့ဩစရာကြီးပဲ။
06:52
Wow, imagine that.
I cared about my community.
153
400880
2360
စိတ်ကူးကြည့်ကြစမ်းပါ။ ကျွန်တော်က
ကိုယ့်အသိုင်းအဝိုင်း ကိစ္စ စဉ်းစားလာတာကို။
06:56
Financial illiteracy is a disease
154
404640
2296
ဘဏ္ဍာရေး အသုံးလုံး မကျေမှုဟာ
ရောဂါ တစ်ခုပါ၊
အဲဒါက ကျွန်တော်တို့ လူ့အဖွဲ့အစည်းထဲက
လူနည်းစုတွေနဲ့ နိမ့်တဲ့ လူတန်းစားကို
06:58
that has crippled minorities
and the lower class in our society
155
406960
3016
07:02
for generations and generations,
156
410000
2136
နှိပ်စက်လာခဲ့တာ မျိုးဆက်ပြီး မျိုးဆက်ပါပဲ၊
07:04
and we should be furious about that.
157
412160
2496
အဲဒါ့ကို ကျွန်တော်ဟာ ဒေါသထွက်ရန် လိုပါတယ်။
07:06
Ask yourselves this:
158
414680
1576
ကိုယ့်ကို ဒါကို မေးကြည့်ပါ-
07:08
How can 50 percent
of the American population
159
416280
3256
ငွေကြေး ပေါကြွယ်လှတဲ့ အမေရိကမှာ
ဘယ်လိုလုပ်ပြီး လူဦးရေရဲ့
07:11
be financially illiterate in a nation
driven by financial prosperity?
160
419560
3960
၅၀ ရာခိုင်နှုန်းတို့ဟာ ဘဏ္ဍာရေးကိစ္စ
များထဲမှာ အသုံးလုံး မကျေကြတာလဲ။
ကျွန်တော်တို့ရဲ့ တရားမျှတမှုကို ရယူမှု၊
ကျွန်တော်တို့ရဲ့ လူမှုရေးအခြေအနေ။
07:17
Our access to justice, our social status,
161
425000
2856
07:19
living conditions, transportation and food
162
427880
3016
နေထိုင်မှု အ​ခြေအနေ၊
ပို့ဆောင်ရေးနဲ့ အစားအစာ
အားလုံး လူတွေအများစု စီမံခန့်ခွဲနိုင်စွမ်း
မရှိကြတဲ့ ငွေရေး​ကြေးရေးနဲ့ ဆက်စပ်နေတယ်။
07:22
are all dependent on money
that most people can't manage.
163
430920
3056
07:26
It's crazy!
164
434000
1576
ဘယ်လို ဟာကြီးလဲ။
07:27
It's an epidemic
165
435600
1376
အဲဒါ ကပ်ဘေးကြီးနဲ့ တူပြီး
07:29
and a bigger danger to public safety
than any other issue.
166
437000
3000
ကျွန်တော်တို့ လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွက ဒီထက်ကို
ပိုကြီးတဲ့ အန္တရာယ် မရှိနိုင်ပါ။
07:33
According to the California
Department of Corrections,
167
441720
2656
ကယ်လီဖိုးနီးယား ထောင် ဦးစီးဌာနရဲ့ အဆိုအရ၊
07:36
over 70 percent of those incarcerated
168
444400
2336
အကျဉ်းသား ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်တို့ဟာ
07:38
have committed or have been charged
with money-related crimes:
169
446760
3616
ငွေနဲ့ ပတ်သက်တဲ့ ပြစ်မှုတွေ အတွက်
ထောင်ချ ခံခဲ့ကြရတာပါ။
07:42
robberies, burglaries,
fraud, larceny, distortion --
170
450400
4520
လုယက်မှု၊ ဖောင်းထွင်းမှု၊
လိမ်လည်မှု၊ ခိုးယူမှု၊ လုပ်ကြံမှု -
07:47
and the list goes on.
171
455720
1320
စာရင်းဟာ အရှည်ကြီးပါ။
07:49
Check this out:
172
457920
1216
ဒါကို စစ်ဆေးကြည့်ကြပါ-
07:51
a typical incarcerated person
173
459160
2936
ပုံမှန် အကျဉ်းသား တစ်ဦးဟာ
07:54
would enter the California prison system
174
462120
2496
ကယ်လီဖိုးနီးယား ထောင်ကို ဝင်လာချိန်မှာ
07:56
with no financial education,
175
464640
1560
ငွေကြေးဆိုင်ရာ ဘာပညာရေမှ မရှိဘူး၊
07:58
earn 30 cents an hour,
176
466840
1976
တစ်နာရီကို ၃၀ ဆင့် ဝင်ငွေ ရှိမယ်၊
08:00
over 800 dollars a year,
177
468840
2216
တစ်နှစ်လုံးတွင် ဒေါ်လာ ၈၀၀ ကျော်ပါ၊
08:03
with no real expenses and save no money.
178
471080
2760
လက်တွေ့ ဖြုန်းစရာ ဘာမှ
မရှိခဲ့ပေမဲ့ ဘာမှ မစုမိပါဘူး။
08:06
Upon his parole, he will be given
200 dollars gate money and told,
179
474760
4336
သူ့ကို လွတ်ပေးချိန်မှာ၊ ဒေါ်လာ ၂၀၀ ကို
လက်ထဲ ထည့်ပေးပြီး ​ပြောကြမှာက၊
08:11
"Hey, good luck, stay out of trouble.
Don't come back to prison."
180
479120
3080
"ဟေ့၊ မင်း ကံကောင်းပါစေ၊ ပြဿနာတွေကို
ရှောင်နေ၊ ထောင်ကို ပြန်မလာနဲ့။"
08:14
With no meaningful preparation
or long-term financial plan,
181
482800
3296
မယ်မယ်ရရ ဘယ်လိုမှ မပြင်ဆင်ခဲ့သူ
ရေရှည် စီမံကိန်း မရှိသူဟာ
08:18
what does he do ... ?
182
486120
1200
သူဘာများ လုပ်နိုင်ပါလဲ...
08:20
At 60?
183
488600
1200
အသက်က ၆၀ ဆိုရင်ကော။
08:23
Get a good job,
184
491120
1336
အလုပ်ကောင်းကို ရှာမလား၊
08:24
or go back to the very criminal behavior
that led him to prison in the first place?
185
492480
3920
ဒါမှမဟုတ် သူ့ကို ထောင်ထဲကို ပို့ခဲ့တဲ့
ရာဇဝတ်မှု ဝန်းကျင်ကိုပဲ ပြန်သွားမလား။
ခင်ဗျားတို့က အခွန်ပေးကြတော့
ခင်ဗျားတို့ပဲ ရွေးကြရမှာပါ။
08:29
You taxpayers, you choose.
186
497400
1776
08:31
Well, his education
already chose for him, probably.
187
499200
3160
သူ့ ပညာရေးကိစ္စကတော့ သူ့ဘာသာသူ
ရွေးပြီးပြီနဲ့ တူပါတယ်။
08:35
So how do we cure this disease?
188
503120
2360
ဒီတော့ ဒီရောဂါကြီးကို ဘယ်လို ကုစားကြမလဲ။
08:38
I cofounded a program
189
506240
1736
ကျွန်တော်ဟာ အစီအစဉ် တစ်ခု
08:40
that we call Financial Empowerment
Emotional Literacy.
190
508000
4576
Financial Empowerment Emotional Literacy
ဆိုတာကို ထူထောင်ထားတယ်။
ကျနော်တို့က FEEL လို့ ခေါ်ကြတယ်၊
08:44
We call it FEEL,
191
512600
1456
08:46
and it teaches how do you separate
your emotional decisions
192
514080
3176
ကိုယ်ရဲ့ စိတ်ခံစားမှုနဲ့
ဆိုင်တဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေကို
ဘဏ္ဍာရေး ဆုံးဖြတ်ချက်တွေနဲ့
ခွဲခြားတတ်ဖို့ သင်ပေးကြတယ်၊
08:49
from your financial decisions,
193
517280
1976
08:51
and the four timeless rules
to personal finance:
194
519280
3416
ပြီးတော့ ကိုယ့်ဘဏ္ဍာရေး အတွက် ထာဝရ
ကျင့်သုံးရမယ့် စည်းကမ်း လေးခုကို ပေးကြတယ်-
08:54
the proper way to save,
195
522720
1560
ငွေကို စနစ် တကျ စုဆောင်းပါ၊
ကိုယ့် နေထိုင်မှု စရိတ်ကို ထိန်းချုပ်ပါ၊
08:57
control your cost of living,
196
525560
1640
09:00
borrow money effectively
197
528320
1776
ငွေကို ထိထိရောက် ချေးယူပါ၊
09:02
and diversify your finances
by allowing your money to work for you
198
530120
3776
ပြီးတော့ ကိုယ့် ဘဏ္ဍာငွေကို ခွဲသုံးပါ၊
အဲဒီလိုနည်းဖြင့် ငွေရဖို့ လုပ်မယ့်အစား
09:05
instead of you working for it.
199
533920
1816
သင့်အတွက် ငွေကို အလုပ်ခိုင်းပါ။
09:07
Incarcerated people need these life skills
before we reenter society.
200
535760
4160
အကျဉ်းချခံနေရသူ လူ့အဖွဲ့အစည်းထဲကို
ပြန်မဝင်ခင် ဒီလိုကျွမ်းကျင်မှုတွေ လိုတယ်။
09:13
You can't have full rehabilitation
without these life skills.
201
541480
3896
ဒီလိုကျွမ်းကျင်မှု မရှိဘဲနဲ့ ကိုယ့်ဘဝကို
အပြည့်အဝ ပြန်လည်ထူထောင် မရနိုင်ပါ။
09:17
This idea that only professionals
can invest and manage money
202
545400
3816
ကျွမ်းကျင် ပညာရှင်တွေသာ ငွေကို ရင်းနှီး
နိုင်ကြပြီး စီမံခန့်ခွဲနိုင်ကြတယ် ဆိုတာ
09:21
is absolutely ridiculous,
203
549240
2256
ရယ်စရာကြီးပါ၊
09:23
and whoever told you that is lying.
204
551520
1667
အဲဒီလို ​ပြောသူတွေဟာ လိမ်ညာနေကြတာပါ။
09:25
(Applause)
205
553211
4965
(လက်ခုပ်သံများ)
09:30
A professional is a person
206
558200
2416
ကျွမ်းကျင်သူ ဆိုတာဟာ
09:32
who knows his craft better than most,
207
560640
2496
ကိုယ့် အလုပ်ကို အများစုထက်
ကောင်းမွန်စွာ နားလည်သူပါ၊
09:35
and nobody knows how much money
you need, have or want better than you,
208
563160
4936
ခင်ဗျားတို့ ငွေဘယ်လောက် လိုအပ်သလဲ၊ ရှိသလဲ
လိုချင်သလဲ ခင်ဗျားတို့ ကိုယ်တိုင်သာ သိတယ်၊
09:40
which means you are the professional.
209
568120
1960
ဒီတော့ ခင်ဗျားတို့လည်း ကျွမ်းကျင်သူပါပဲ။
09:42
Financial literacy is not a skill,
ladies and gentlemen.
210
570880
4216
ဘဏ္ဍာရေးကိစ္စ အသုံးလုံး ကျေမှု ဆိုတာ
ကျွမ်းကျင်မှု ပညာ မဟုတ်ပါဘူး။
09:47
It's a lifestyle.
211
575120
1200
အဲဒါဟာ ဘဝ ပုံစံပါ။
09:49
Financial stability is a byproduct
of a proper lifestyle.
212
577560
4496
ဘဏ္ဍာရေး တည်ငြိမ်မှု ဆိုတာ စနစ်ကျတဲ့ ဘဝမှ
ထွက်လာတဲ့ ဘေးထွက် ရလဒ်ပါ။
09:54
A financially sound incarcerated person
can become a taxpaying citizen,
213
582080
3800
ဘဏ္ဍာရေးကို ကျွမ်းကျင်တဲ့ အကျဉ်းသားဟာ
အခွန်ထမ်း နိုင်ငံသား ဖြစ်လာနိုင်ပါတယ်။
09:58
and a financially sound
taxpaying citizen can remain one.
214
586680
3496
ဘဏ္ဍာရေးကို ကျွမ်းကျင်တဲ့ အခွန်ထမ်းသမားဟာ
အဲဒီလို ဆက်ပြီး မြဲနေနိုင်မှာပါ။
10:02
This allows us to create a bridge
between those people who we influence:
215
590200
4336
အဲဒါက ကျွန်တော်တို့ ယုံကြည်ကြတဲ့ လူတွေ၊
မိသားစု၊ မိတ်ဆွေတွေနဲ့ ရာဇဝတ်မှုနဲ့ ငွေဟာ
10:06
family, friends and those young people
216
594560
2736
ဆက်စပ်နေကြတယ်လို့ ဆက်ယုံနေကြတဲ့
လူငယ်တွေ အကြားမှာ
10:09
who still believe
that crime and money are related.
217
597320
2920
အကြားမှာ ပေါင်းကူး တံတားကို
တည်ဆောက်လို့ ရနိုင်ပါတယ်။
ဒီတော့ ငွေရေးကြေးရေးဆိုင်ရာ
စိုးရိမ်စိတ်တွေ ကြောက်စိတ်တွေ
10:13
So let's lose the fear and anxiety
218
601720
2896
ပြီးတော့ ခင်ဗျားတို့ ကြားလာခဲ့ကြရတဲ့
10:16
of all the big financial words
219
604640
1456
10:18
and all that other nonsense
that you've been out there hearing.
220
606120
3576
အဓိပ္ပါယ် မရှိကြတဲ့ စကားလုံးတွေကို
မေ့ပစ်ဖို့ အချိန်တန်ပါပြီ။
10:21
And let's get to the heart
of what's been crippling our society
221
609720
3856
ကျွန်တော်တို့ လူ့အဖွဲ့အစည်းကို
နှိပ်စက်နေတာရဲ့ ဇာတ်မြစ်ကို နားလည်ပြီး
10:25
from taking care of your responsibility
to be better life managers.
222
613600
4360
ကိုယ့်ဘဝအတွက် မန်နေဂျာ ကောင်းဖြစ်ရေး
တာဝန်ကို ကိုယ့်ဘာသာကိုယ် ယူကြပါစို့။
10:31
And let's provide a simple
and easy to use curriculum
223
619000
3336
ဒီနေရာကနေပြီး လူတိုင်း နားလည်လို့ လွယ်တဲ့
သင်ရိုးညွှန်တမ်းလာ
10:34
that gets to the heart, the heart
224
622360
2256
သာဓက တစ်ခုကို ပေးပါရစေ
10:36
of what financial empowerment
and emotional literacy really is.
225
624640
3936
ဘဏ္ဍာရေး ကိစ္စတွေနဲ့ ခံစားချက် ကိစ္စများထဲ
အသုံးလုံးကျေမှုရဲ့စွမ်းပကားကို ပြဖို့ပါ။
10:40
Now, if you're sitting out here
in the audience and you said,
226
628600
2896
ခင်ဗျားတို့ ဒီမှာ ထိုင်နေရင်း ​
ပြောချင် ပြောနိုင်ကြတာက-
"ဟုတ်ပါတယ်၊ ဒါပေမဲ့ အဲဒါက
ကျွန်တော်အတွက် မဟုတ်ဘူးဗျာ"၊
10:43
"Oh yeah, well, that ain't me
and I don't buy it,"
227
631520
2416
10:45
then come take my class --
228
633960
1296
အဲ့လို့ဆိုရင် ကျွန်တော့ အတန်းကို လာပါ၊
10:47
(Laughter)
229
635280
1696
(ရယ်သံများ)
10:49
so I can show you how much money
it costs you every time you get emotional.
230
637000
3680
ခင်ဗျားတို့ စိတ်လှုပ်ရှားတိုင်း ငွေနဲ့
အချိန် ဘယ်လောက် တန်တယ်ဆိုတာ ပြပေးမှာပါ။
10:53
(Applause)
231
641960
3160
(လက်ခုပ်သံများ)
ကျေးဇူးအများကြီးတင်ပါတယ်။
ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။
10:59
Thank you very much. Thank you.
232
647600
1536
11:01
(Applause)
233
649160
1160
(လက်ခုပ်သံများ)
Translated by Myo Aung
Reviewed by sann tint

▲Back to top

ABOUT THE SPEAKER
Curtis "Wall Street" Carroll - Financial literacy advocate
Curtis “Wall Street” Carroll overcame poverty, illiteracy, incarceration and a lack of outside support to become a stock investor, creator and teacher of his own financial literacy philosophy.

Why you should listen

The media calls Curtis "Wall Street" Carroll the "Oracle of San Quentin" for his stock picking prowess and ability to translate financial information into simple language for his students.

Carroll grew up in Oakland, California surrounded by poverty. In 1996, at 17 years old, he committed a robbery where a man was killed. He turned himself in and ended up an illiterate teenager in prison with a 54-to-life sentence. While in prison, the stock market captured his attention, but due to his illiteracy he couldn't learn more about it. Motivating by the lure of financial gaining, he taught himself how to read at 20-21 years old, and then he started studying the stock market. Carroll's role models changed from drug dealers and sports figures to Bill Gates and Warren Buffet. He wanted others to learn this new way of making money.

When Carroll arrived at San Quentin in 2012, he met Troy Williams, who helped him start the Financial Literacy Program. Together they created the philosophy F.E.E.L (Financial Empowerment Emotional Literacy) that teaches people to recognize how their emotions affect their financial decision, and how to separate the two.

More profile about the speaker
Curtis "Wall Street" Carroll | Speaker | TED.com