English-Video.net comment policy

The comment field is common to all languages

Let's write in your language and use "Google Translate" together

Please refer to informative community guidelines on TED.com

TEDxPSU

Liz Hajek: What rivers can tell us about the earth's history

لیز هایک: ڕووبارەکان دەتوانن چیمان پێبڵێن دەربارەی مێژووی زەوی

Filmed:
1,357,533 views

ڕووبارەکان یەکێکن لە هێزە گەورەکانی سروشت-- چیاکان پاڵ پیوە دەنێن و زەوی هاڵدەکۆڵن ، ئاراستەکەیان بە بەردەوامی دەجوڵێت ، تێگەیشتن لەم شتانە گرنگە بۆ ئەو کەسانەی لەوێ دەژین لیز هایکی زەویناس باسی چەند شتێک دەکات لە کۆنەوە تا ئێستا و پێمان دەڵێ چۆن بتوانین باشترین شێوە ژیان بەسەربەرین.

- Geoscientist
Liz Hajek studies sedimentary rocks to understand how landscapes change and evolve. Full bio

All right, let's get up
our picture of the earth.
زۆرباشە، با وێنەی زەوی بەرزکەینەوە.
00:12
The earth is pretty awesome.
زەوی زۆر شتێکی جوانە.
00:16
I'm a geologist, so I get
pretty psyched about this,
من زەویناسم، بۆیە زۆر دڵم بەمە خۆش دەبێ،
00:18
but the earth is great.
بەڵام زەوی زۆر گرنگە.
00:20
It's powerful, it's dynamic,
it's constantly changing.
بەهێزە، دەجوڵێت، بە بەردەوامیش دەگۆڕێت.
00:21
It's a pretty exciting place to live.
شوێنێکی دڵخۆشکەرە بۆ ژیان.
00:25
But I want to share with you guys today
my perspective as a geologist
ئەمڕۆ من دەمەوێ شێوازی بینینی
خۆم باسبکەم بۆ ئێوە.
00:28
in how understanding earth's past
بەوەی چۆن زانین دەربارەی مێژووی زەوی
00:32
can help inform and guide
decisions that we make today
یارمەتیمان دەدات لە ڕابەری کردنمان لەو
بڕیارانەی ئەمڕۆ دەیاندەین.
00:34
about how to sustainably live
on earth's surface.
دەربارەی ئەوەی چۆن بۆ ماوەیەکی
زۆر لەسەر زەوی بژین.
00:37
So there's a lot of exciting things
that go on on the surface of the earth.
زۆر شتی سەرنجراکێش لەسەر
ڕووی زەوی ڕوودەدەن.
00:41
If we zoom in here a little bit,
ئەگەر هەندێک ئەمە بهێنینە پێشەوە.
00:45
I want to talk to you guys a little bit
about one of the things that happens.
دەمەوێ تۆزێک باسی یەکێک لەو
شتانەتان بۆ بکەم کە ڕوودەدات.
00:47
Material get shuffled around
earth's surface all the time,
ماددەکان بەسەر ڕووی زەوییەوە
بە بەردەوامی تێکەڵ دەبن،
00:51
and one of the big thing that happens
is material from high mountains
یەکێک لەو شتانەی کە ڕوودەدات ئەو
ماددەیەی کە لە شاخە بەرزەکانەوە
00:53
gets eroded and transported
and deposited in the sea.
لێدەبێتەوە و دەگوازرێتەوە
لەناو دەریاکەدا دەنیشێت.
00:57
And this process is ongoing all the time,
ئەم پڕۆسەیەش بەردەوامە.
00:59
and it has huge effects
on how the landscape works.
کاریگەریەکی زەبەلاحی هەیە
لەسەر شوێنە سروشتیەکان.
01:01
So this example here in south India --
ئەم نموونەیە لە باشووری هیند--
01:03
we have some of the biggest
mountains in the world,
ئەمانە هەندێک لە گەورەترین
چیاکانی جیهانن.
01:05
and you can see in this satellite photo
لەم وێنەیەی مانگی دەستکردا
دەتوانیت بیبینیت.
01:08
rivers transporting material
from those mountains out to the sea.
ڕووبارەکان ماددەکان لە شاخەکانەوە
دەگوازنەوە بۆ دەریاکان.
01:10
You can think of these rivers
like bulldozers.
دەتوانی ئەم ڕوبارانە وەک بڵدۆزەر
تەماشا بکەیت.
01:14
They're basically taking these mountains
and pushing them down towards the sea.
بە کورتی ڕووبارەکان پاڵ بە
شاخەکانەوە دەنێن بۆ ناو دەریاکان،
01:16
We'll give you guys an example here.
لێرەدا نموونەیەکتان دەدەمێ
01:21
So we zoom in a little bit.
هەندێک دەیهێنینە پێشەوە.
01:23
I want to talk to you guys
specifically about a river.
هاوڕێیان من دەمەوێ بە تایبەتی
باسی ڕووبارێکتان بۆ بکەم.
01:24
We can see these beautiful patterns
that the rivers make
دەتوانین ئەم شێوە جوانانە ببینین
کە ڕووبارەکان دروستی دەکەن
01:27
as they're pushing material
down to the sea,
کاتێک پاڵ بەو ماددانەوە دەنێن
بۆ ناو دەریاکە.
01:29
but these patterns aren't static.
بەڵام ئەم شێوانە وەستاو نین.
01:32
These rivers are wiggling
and jumping around quite a bit,
ئەم ڕووبارانە تۆزێک دەجوڵێن
و بازبازێن دەکەن.
01:33
and it can have big impacts on our lives.
وە ئەمەش کاریگەری بەسەر ژیانمانەوە هەیە.
01:36
So an example of this
is this is the Kosi River.
نموونەیەکی ئەمەش ڕوباری کۆسیە.
01:38
So the Kosi River
has this nice c-shaped pathway,
ڕووباری کۆسی شێوەیەکی سی جوانی هەیە.
01:40
and it exits the big mountains of Nepal
لە شاخە بەرزەکانی نیپاڵەوە یەت
01:43
carrying with it a ton of material,
بە تەن ماددە هەڵدەگرێت،
01:45
a lot of sediments that's being
eroded from the high mountains,
نیشتووی زۆر کە لە چیا بەرزەکانەوە
لێکراونەتەوە،
01:48
and it spreads out across India
بە ناو هیندستاندا بڵاو دەبێتەوە
01:51
and moves this material.
ماددەکان دەجوڵێنێ .
01:52
So we're going to zoom in to this area
ئەم ناوچەیە دێنینە پێشەوە
01:54
and I'm going to tell you a little bit
about what happened with the Kosi.
هەندێک شتتان بۆ باس دەکەم دەربارەی
چی بەسەر کۆسی دا هات.
01:56
It's an example of how dynamic
these systems can be.
ئەمە نموونەیەکە کە ئەم سیستمانە
چەن جوڵاون.
02:00
So this is a satellite image
from August of 2008,
لەم وێنە سەتەلایتەی مانگی ٨ ی ٢٠٠٨ .
02:02
and this satellite image is colored
ئەم وێنەیە ڕەنگ کراوە
02:06
so that vegetations or plants
show up as green
بۆ ئەوەی بۆشاییەکانی کە ڕووەکیان تێدایە
بە سەوز دەرکەون
02:08
and water shows up as blue.
ئاوەکەش بە شین دەرکەوێ.
02:10
So here again you can see
that c-shaped pathway
لێرەشدا دیسان دەتوانی ئەو
ڕێڕەوە شێوە سیە ببینیت
02:12
that this river takes as it exits Nepal.
کە ڕووبارەکە دروستی دەکات
کە نیپاڵ جێدێلێت.
02:15
And now this is monsoon season.
ئێستەش وەرزی باران بارینی بەلێزمەیە.
02:18
August is monsoon season
in this region of the world,
مانگی ٨ وەرزی بارانی بەلێزمەیە
لەم هەرێمەی جیهاندا.
02:20
and anyone that lives near a river
is no stranger to flooding
هەموو ئەو کەسانەی کە نزیک ڕووبارێک
دەژین لافاویان زۆر دیوە.
02:22
and the hazards and inconveniences
at minimum that are associated with that.
هەروەها هەموو ئەو شتە خراپ و وێرانکاریانەی
کە لەگەڵ ئەمە دروست دەبن.
02:25
But something interesting
happened in 2008,
بەڵام شتێکی سەرنجڕاکێش لە ٢٠٠٨ ڕوویدا،
02:29
and this river moved in a way
that's very different.
ئەم ڕووبارە بە شێوەیەکی زۆر جیاواز جوڵا.
02:31
It flooded in a way that's very
different than it normally does.
لافاوێکی دروست کرد زۆر
جیاواز لەوەی کە دەیکا.
02:34
So the Kosi River is flowing down here,
ئێ ڕووباری کۆسی دێتە ئێرە،
02:37
but sometimes as these rivers
are bulldozing sediment,
بەڵام هەندێک کات کە ڕووبارەکان
پارچەکان پاڵ پێوە دەنێن.
02:40
they kind of get clogged,
ئەم شتانە پێکەوە دەنوسێن،
02:43
and these clogs can
actually cause the rivers
ئەم پێکەوەنوساوانەش وادەکەن کە ڕووبارەکان
02:44
to shift their course dramatically.
ڕێڕەوەکەیان بە تەواوی بگۆڕن.
02:46
So this satellite image
is from just two weeks later.
ئەم وێنە سەتەلایتیە ڕێك دوای دوو هافتەیە.
02:48
Here's the previous pathway,
ئەمە ڕێڕەوی پێشوو،
02:51
that c-shaped pathway,
ڕێڕەوە شێوە سییەکە،
02:53
and you notice it's not blue anymore.
کە دەبینی شین نیە.
02:54
But now what we have is this blue pathway
بەڵام ئێستە ئەم ڕێڕەوە شینەمان هەیە
02:56
that cuts down the middle
of the field of view here.
کە ناوەڕاستی ئەم دیمەنە دەبڕێت.
02:58
What happened is
the Kosi River jumped its banks,
ئەمەی ڕوویداوە ئەوەیە کە ڕووباری کۆسی
بازی داوە،
03:01
and for reference,
the scale bar here is 40 miles.
وە بۆ سەرچاوە هێڵی تۆمار لێرە ٤٠ میلە.
03:03
This river moved
over 30 miles very abruptly.
ڕووبارەکە ٣٠ میل لایداوە زۆر بە خێرایی.
03:06
So this river got clogged
and it jumped its banks.
بۆیە ئەم ڕووبارە گیرا و بازیدا.
03:10
Here's an image from about a week later,
ئەمەش وێنەیەک دوای یەک هەفتە،
03:13
and you can see
these are the previous pathways,
وە دەبینی کە ڕێڕەوەکانی پێشوو.
03:15
and you can see this process
of river-jumping continues
دەبینی پڕۆسەی بازدانی
ئەم ڕووبارە بەردەوامە
03:18
as this river moves farther away
from its major course.
کە ڕووبارەکە دوورتر
دەکەوێتەوە لە ڕاڕەوەکەی.
03:20
So you can imagine
in landscapes like this,
ئەم جۆرە شوێنانە وا دەکەن
بیری لێبکەیتەوە،
03:23
where rivers move around frequently,
کە ڕووبارەکان زۆر دەجوڵێن.
03:26
it's really important to understand when,
where and how they're going to jump.
زۆر گرنگە بزانیت کەی و لە کوێ،
ئەم ڕووبارانە باز دەدەن.
03:28
But these kinds of processes
also happen a lot closer to home as well.
بەڵام ئەم پڕۆسانە لای خۆشمان ڕوودەدەن.
03:33
So in the United States,
بۆیە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان.
03:37
we have the Mississippi River
that drains most of the continental US.
ڕووباری میسیسیپی هەیە کە
زۆربەی ئەمریکا دەگرێتەوە.
03:39
It pushes material
from the Rocky Mountains
پارچە لە شاخەکانی ڕۆکی دێنێ
03:43
and from the Great Plains.
لە شوێنە بەرزە گەورەکانەوە.
03:45
It drains it and moves it
all the way across America
هەمووی کۆ دەکاتەوە و بە
هەموو ئەمریکا دەگەڕێت
03:47
and dumps it out in the Gulf of Mexico.
لە کەنداوی مەکسیک فڕێیدەدا.
03:50
So this is the course of the Mississippi
that we're familiar with today,
ئەم ڕێڕەوی میسیسیپیە کە
دەیزانین لە ئێستادا.
03:53
but it didn't always flow
in this direction.
بەڵام هەمیشە ئەمە ڕێڕەوەکەی نەبووە.
03:56
If we use the geologic record,
ئەگەر مێژووی زەویناسی بهێنین.
03:58
we can reconstruct
where it went in the past.
دەتوانین ڕێڕەوەکەی پێشووی دروست بکەینەوە
04:00
So for example, this red area here
بۆ نموونە ئەم شوێنە سوورەی ئێرە
04:04
is where we know the Mississippi River
flowed and deposited material
ئەو شوێنەیە کە دەزانین ڕووباری میسیسیپی
پارچە دێنێت
04:06
about 4,600 years ago.
نزیکەی ٤٦٠٠ ساڵ لەمەوپێش.
04:10
Then about 3,500 years ago it moved
پێش ٣٥٠٠ ساڵ جوڵا
04:12
to follow the course
outlined here in orange.
بۆ ئەم ڕێڕەوەی کە بە پرتەقاڵی کێشراوە.
04:14
And it kept moving and it keeps moving.
بە بەرداومیش جوڵاوە.
04:16
So here's about 2,000 years ago,
ئەمەش نزیکەی ٢٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا،
04:18
a thousand years ago,
١٠٠٠ ساڵ پێشتر.
04:20
700 years ago.
٧٠٠ ساڵ
04:22
And it was only
as recently as 500 years ago
نزیکەی ٥٠٠ ساڵ پێش ئێستا بوو
04:23
that it occupied the pathway
that we're familiar with today.
بوو بەم ڕێڕەوەی کە پێی ئاشناین ئەمڕۆ.
04:26
So these processes are really important,
ئەم پڕۆسانە زۆر گرنگن
04:30
and especially here, this delta area,
بە تایبەتی ئەم ناوچەی دەلتایە.
04:32
where these river-jumping events
in the Mississippi
کە ئەم ڕووداوی بازی ڕووبارە لە میسیسیپی
04:34
are building land at the interface
of the land and the sea.
زەمین دروست دەکەن بۆ ئەوەی کە دەستکاری
زەمینی دەریاکە بکەن.
04:38
This is really valuable real estate,
ئەمە ناوچەیەکی گرنگی نیشتەجێبوونە.
04:41
and deltas like this are some of the most
densely populated areas on our planet.
ئەم ناوچە دەلتایانە کە چڕترین شوێنی
نیشتەجێبوونە لەسەر ئەم هەسارەیە.
04:43
So understanding the dynamics
of these landscapes,
تێگەشتن لە کارکردنی ئەم دیمەنانە.
04:48
how they formed and how they will
continue to change in the future
چۆن دروست بوون و چۆن بەردەوام
دەگۆڕێن لە داهاتوودا
04:51
is really important
for the people that live there.
زۆر گرنگە بۆ ئەوانەی لێرە دەژین.
04:54
So rivers also wiggle.
ڕووبارەکان دەشلەقێن.
04:57
These are sort of bigger jumps
that we've been talking about.
ئەمانە هەندێک بازی گەورەترن
لەوانەی باسمان کردن.
04:59
I want to show you guys
some river wiggles here.
دەمەوێ هەندێک شڵەقانی
ڕووبارتان پیشان بەم.
05:01
So we're going to fly down
to the Amazon River basin,
ڕێڕەوی ڕووباری ئەمازۆن، و
05:04
and here again we have a big river system
لێرەش سیستمێکی گەورەی ڕووبارمان هەیە
05:06
that is draining and moving and plowing
material from the Andean Mountains,
کە پارچەکان لە چیاکانی ئەندیز
کۆدەکاتەوە و دەجوڵێنێ و پاڵیان پێوە دەنێ.
05:08
transporting it across South America
بە هەموو ئەمریکای باشووردا دەیگوازێتەوە
05:13
and dumping it out
into the Atlantic Ocean.
لە زەریای ئەتڵەسی فڕێی دەدات.
05:15
So if we zoom in here, you guys
can see these nice, curvy river pathways.
ئەگەر ئەمە بهێنینە پێشەوە، دەتوانن
ئەم ڕێڕەوە چەماوە جوانانەی ڕووبار ببینن.
05:18
Again, they're really beautiful,
but again, they're not static.
دووبارە، زۆر جوانن بەڵام دیسان
وەستاو نین.
05:23
These rivers wiggle around.
ئەم ڕووبارانە چالاکن.
05:26
We can use satellite imagery
over the last 30 or so years
دەتوانین وێنەی سەتەلایتی ٣٠ ساڵ
لەمەو پێش یان زیاتر بەکاربهێنین
05:28
to actually monitor how these change.
بۆ ئەوەی چاودێری ئەم گۆڕانانە بکەین.
05:31
So take a minute and just watch
any bend or curve in this river,
خولەکێک دەوەستین و تەماشای
هەر چەماوییەک و پێچێک لەم ڕووبارە دەکەین.
05:33
and you'll see it doesn't stay
in the same place for very long.
دەبینی کە لە شوێنی خۆی نامێنێتەوە
بۆ کاتێکی زۆر.
05:38
It changes and evolves
and warps its pattern.
دەگۆڕێت و گەشەدەکات و شێوازەکەی
کۆدەکاتەوە.
05:41
If you look in this area in particular,
ئەگەر تەماشای ئەم شوێنە بەتایبەتی بکەیت.
05:44
I want you guys to notice
there's a sort of a loop in the river
دەمەوێ ئێوە سەرنج بدەن لەو
شێوە بازنەییە لە ڕووبارەکە
05:47
that gets completely cut off.
کە بەتەواوی دەقرتێت.
05:50
It's almost like a whip cracking
لە شێوەیەکی قامچی دەچێت
05:51
and snaps off the pathway
of the river at a certain spot.
کە لە ڕووبارەکە دەبێتەوە لە
خاڵێکی دیاریکراودا.
05:53
So just for reference, again,
تەنها وەک سەرچاوەیەک، دووبارە
05:56
in this location, that river
changed its course over four miles
لەم شوێنە ڕووبارەکە ڕاڕەوەکەی
٤ میل گۆڕیوە.
05:58
over the course of a season or two.
لە نزیکەی وەرزێک یان دووان.
06:02
So the landscapes
that we live in on earth,
بۆیە ئەو دیمەنانەی کە ئێمە لە ناویاندا
دەژین لەسەر زەوی.
06:05
as this material
is being eroded from the mountains
کە ئەم ماددەیە لەسەر چیاکانەوە دێتە خوارێ
06:08
and transported to the sea,
دەگوازرێتەوە بۆ دەریا،
06:10
are wiggling around all the time.
بە بەردەوامی دەشلەقێن.
06:11
They're changing all the time,
بەبەردەوامی دەگۆڕێن،
06:13
and we need to be able
to understand these processes
دەبێ بتوانین لەو پڕۆسەیە تێبگەین
06:14
so we can manage and live
sustainably on these landscapes.
بۆ ئەوەی بتونانین لەم شوێنانە بژین.
06:17
But it's hard to do
if the only information we have
بەڵام ئەوە شتێکی گرانە ئەگەر تەنها زانیاری
کە هەمانبێت
06:20
is what's going on today
at earth's surface.
ئەوە بێت کە لەسەر زەوی دەگوزەرێ لەمڕۆدا.
06:23
Right? We don't have
a lot of observations.
وایە؟ چاودێریەکی زۆرمان نییە.
06:25
We only have 30 years' worth
of satellite photos, for example.
تەنها نزیکەی ٣٠ ساڵ لە وێنەی
سەتەلایتمان هەیە ، بۆ نموونە.
06:27
We need more observations
to understand these processes more.
چاودێری زیاترمان دەوێ بۆ ئەوەی
لەم پڕۆسانە تێبگەین.
06:32
And additionally, we need to know
بە زیادەش، دەبێ بزانین
06:35
how these landscapes are going
to respond to changing climate
ئەم شوێنانە چۆن دەگۆڕێن
لەگەڵ گۆڕانی کەشدا
06:37
and to changing land use
بۆ گۆڕانی بەکارهێنانی زەمین
06:40
as we continue to occupy
and modify earth's surface.
لەبەرئەوەی ئێمە بە بەردەوامی ڕووی
زەوی دەستکاری دەکەین و پڕی دەکەینەوە.
06:41
So this is where the rocks come in.
لێرەدا تاشە بەردەکان دێن.
06:45
So as rivers flow,
لە کاتێکدا ڕووبارەکان دەڕۆن.
06:47
as they're bulldozing material
from the mountains to the sea,
لەو کاتەی کە ماددەکان لە چیاکانەوە
دێنن بۆ دەریا.
06:50
sometimes bits of sand and clay
and rock get stuck in the ground.
هەندێک جار بەشێک لە لم و قوڕ
و بەرد لە ناو زەمینەکە گیردەخۆن.
06:53
And that stuff that gets stuck
in the ground gets buried,
ئەو شتانەی کە گیر دەخۆن دەنێژرێن.
06:56
and through time, we get
big, thick accumulations of sediments
لەگەڵ کاتدا نیشتووی گەورەی
ئەستوورمان دەست دەکەوێت.
06:59
that eventually turn into rocks.
دواییش دەبێ بە تاشەبەرد.
07:03
What this means is that we can
go to places like this,
ئەمە واتای ئەوەیە دەتوانین بێین
بۆ شوێنی لەمجۆرە
07:05
where we see big, thick stacks
of sedimentary rocks,
کە لەوێ بەردی نیشتووی
گەورەی ئەستوور دەبینین.
07:07
and go back in time
وە بشگەڕێینەوە بە مێژوودا
07:10
and see what the landscapes
looked like in the past.
تەماشا بکەین لە پێشتر
ئەم شوێنانە چۆن بوون.
07:12
We can do this to help reconstruct
دەتوانین ئەمە بکەین بۆ درووستکردنەوە و
07:14
and understand
how earth landscapes evolve.
تێگەشتن لەوەی جوگرافیای زەوی
چۆن پەرەی سەندووە.
07:16
This is pretty convenient, too,
ئەمانە زۆر باشیشن.
07:22
because the earth has had
sort of an epic history. Right?
لەبەر ئەوەی زەوی مێژوویەکی
ئەفسانەیی هەبووە، وایە؟
07:23
So this video here
is a reconstruction of paleogeography
ئەم ڤیدیۆیە بریتییە لە دروستکردنەوەی
زەوی کۆن
07:26
for just the first
600 million years of earth's history.
بۆ ٦٠٠ ملیۆن ساڵی سەرەتای تەمەنی زەوی.
07:31
So just a little bit of time here.
تەنها هەندێک کات لێرە.
07:35
So as the plates move around,
کاتێک چینەکانی دەسوڕێنەوە،
07:37
we know climate has changed,
sea level has changed,
دەزانین کەش گۆڕاوە و
ئاستی دەریا گۆڕاوە،
07:40
we have a lot of different
types of landscapes
چەندین شوێنی جیاوازمان هەیە
07:43
and different types of environments
that we can go back --
چەندین ژینگەی جیاواز کە
دەتوانین بڕۆینەوە--
07:46
if we have a time machine --
ئەگەر ئامێری کات مان هەبێت--
07:49
we can go back and look at,
دەتوانین بگەڕێینەوە و تەماشای،
07:51
and we do indeed have a time machine
و بەڕاستی پێویستمان بە ئامێری
کات گەڕاندنەوە هەیە
07:52
because we can look at the rocks
that were deposited at these times.
چونکە دەتوانین تەماشای ئەوە بکەین
چۆن بەردەکان نیشتوون لەم کاتانە.
07:54
So I'm going to give you
an example of this
نموونەیەکی ئەمەتان دەدەمێ
07:57
and take you to a special
time in earth's past.
دەتانگەڕێنمەوە بۆ کاتێکی تایبەتی
لە مێژووی زەویدا.
07:59
About 55 million years ago,
there was a really abrupt warming event,
نزیکەی ٥٥ ملیۆن ساڵ لەمەو پێش،
گەرمبوونەوەیەکی زۆر لە پڕ هەبوو،
08:01
and what happened was
a whole bunch of carbon dioxide
ئنجا ئەوە بوو بڕێکی زۆری
دووئۆکسیدی کاربۆن
08:05
was released into earth's atmosphere,
چووە ناو کەشی زەویەوە.
08:07
and it caused a rapid
and pretty extreme global warming event.
بووە هۆی گەرمبوونەوەیەکی کەشی جیهانی
زۆری لە پڕ.
08:09
And when I say warm, I mean pretty warm,
کە ئەڵێم گەرم ، مەبەستم زۆر گەرمە،
08:13
that there were things
like crocodiles and palm trees
کە هەندێک شت هەبووە وەک
تیمسالح و دار خورما هێندەی
08:15
as far north as Canada
and as far south as Patagonia.
باکوری کەنەدا دووڕ رۆشتووە
و هەروەها بۆ باشوریش هەتا پاتاگۆنیا
08:18
So this was a pretty warm time
and it happened really abruptly.
ئەمە کاتێکی زۆر گەرم بوو
لە پڕێکیشدا ڕوویدا
08:22
So what we can do
ئێ دەتوانین چی بکەین
08:25
is we can go back and find rocks
that were deposited at this time
ئەگەر بتوانین بگەڕێینەوە ئەو بەردانە
بدۆزینەوە کە لەو کاتە لەوێ نیشتوون
08:26
and reconstruct how the landscape changed
in response to this warming event.
بتوانین ئەو شوێنە دروست بکەینەوە
کە بەهۆی گەرمبوونەوە دروست بوو.
08:29
So here, yay, rocks.
ئێ، ئەمە، بەردە.
08:33
(Laughter)
(پێکەنین)
08:35
Here's a pile of rocks.
ئەمە شاخێکی بەرد.
08:37
This yellow blob here,
ئەم شتە زەردە.
08:39
this is actually a fossil river,
لە ڕاستیدا ئەمە ڕووباری پاشماوەیە.
08:41
so just like this cartoon I showed,
وەک ئەو ڕوونکردنەوەیەی نیشانمدان،
08:43
these are deposits that were
laid down 55 million years ago.
ئەمانە نیشتووی ٥٥ ملیۆن ساڵ لەمەو پێشن.
08:44
As geologists, we can go
and look at these up close
وەکو، دەتوانین بڕۆین و
لە پێشەوە تەماشا بکەین
08:48
and reconstruct the landscape.
ئەو شوێنەش دروست بکەینەوە.
08:51
So here's another example.
ئەمەش نموونەیەکی دیکەیە.
08:53
The yellow blob here is a fossil river.
ئەم شتە زەردە ڕووباری پاشماوەیە.
08:54
Here's another one above it.
ئەمەش دانەیەکی دیکە لەسەری.
08:57
We can go and look in detail
and make measurements and observations,
دەتوانین بڕۆین و بە وردی تەماشا بکەین و
پێوانە بکەین و ڕوونکردنەوە بکەین
08:58
and we can measure features.
دەتوانین شتەکان بپێوین.
09:02
For example, the features
I just highlighted there
بۆ نموونە ، ئەو شتانەی لێرە دیاریم کردوون
09:03
tell us that this particular river
was probably about three feet deep.
پێمان دەڵێ کە ڕووبارێکی دیاری
کراو نزیکەی ٣ پێ قوڵ بووە.
09:05
You could wade
across this cute little stream
دەتوانی لەگەڵ ئەم ڤیدیۆیە جوانە بڕۆیت
09:09
if you were walking around
55 million years ago.
وەک وابێ ٥٥ ملیۆن ساڵ پێش ئێستا بێ
09:11
The reddish stuff that's above
and below those channels,
ئەو شتە سوورباوانەی کە لەسەر و
خواری ئەو کەناڵانەن،
09:14
those are ancient soil deposits.
ئەوانە نیشتووی خاکی کۆنن.
09:17
So we can look at those to tell us
what lived and grew on the landscape
بۆیە دەتوانین تەماشای ئەوانە بکەین و
پێمان بلێن چی ژیاوە و گەورە بووە لێرە
09:19
and to understand how these rivers
were interacting with their floodplains.
وە تێبگەین لەوەی چۆن ئەم ڕووبارانە
لەگەڵ لافاوەکان کارلێکیان کردووە.
09:23
So we can look in detail
and reconstruct with some specificity
دەتوانین بە وردی تەماشای بکەین و
دروستی بکەینەوە بە تایبەتمەندییەوە
09:27
how these rivers flowed
and what the landscapes looked like.
چۆن ئەم ڕووبارانە لافاویان دروست کردووە
ئەم ناوچانە چۆن بوون
09:32
So when we do this
for this particular place
کاتێک ئەمە بۆ ناوچەیەکی دیاریکراو دەکەین
09:34
at this time,
لەم کاتەدا،
09:38
if we look what happened
before this abrupt warming event,
ئەگەر تەماشای ئەوە بکەین چی ڕوویداوە
پێش ئەوەی ئەم گەرمبوونە لە پڕە دروستبێت،
09:39
the rivers kind of carved their way
down from the mountains to the sea,
ڕووبارەکان ڕێڕەوەکەیان بەناو شاخەکاندا
هەڵکۆڵیوە بۆ ناو دەریاکە،
09:42
and they looked maybe similar to what
I showed you in the Amazon River basin.
بە نزیکەی لەوە دەچن کە نیشانمدان
لە ڕاڕەوی ڕووباری ئەمازۆن.
09:45
But right at the onset
of this climate change event,
بەڵام ڕێک ئەوکاتەی کەشەکە گۆڕا،
09:50
the rivers change dramatically.
ڕووبارەکان بە تەواوی گۆڕان.
09:53
All of a sudden they got much broader,
لەناکاو زۆر پانوپۆڕتر بوون،
09:55
and they started to slide back and forth
across the landscape more readily.
زیاتر دەهاتن و دەچوون بەناوچەکەدا.
09:57
Eventually, the rivers reverted
back to a state that was more similar
لە کۆتاییدا، ڕووبارەکان گەڕانەوە بۆ
حاڵەتێک کە زیاتر لەوە دەچوو
10:01
to what they would have looked like
before this climate event,
کە پێش ئەوەی کەشەکە بگۆڕێت چۆن بوو.
10:05
but it took a long, long time.
بەڵام کاتێكی زۆر زۆری پێجوو.
10:09
So we can go back in earth's time
and do these kinds of reconstructions
دەتوانین بە کاتی زەویدا بگەڕێینەوە
و ئەم شێوازانە دروست بکەینەوە
10:12
and understand how
earth's landscape has changed
وە تێبگەین چۆن شوێنەکانی زەوی
گۆڕانیان بەسەرا هاتووە
10:16
in response to a climate event like this
or a land use event.
بە کاردانەوە بۆ گۆڕانی کەشی لەم شێوەیە
و بەکارهێنانی زەمین.
10:18
So some of the ways that rivers change
هەندێ لە ڕێگەکانی ڕووبارەکەن دەگۆڕێن
10:22
or the reasons that rivers change
their pattern and their movements
یان هۆکاری گۆڕانی شێواز و
جوڵەی ڕووبارەکان
10:24
is because of things like with extra water
falling on the land's surface
بەهۆی شتی وەک زیادبوونی ئاوی
سەرزەوییەوەیە
10:29
when climate is hotter,
کاتێک کەش گەرمترە.
10:33
we can move more sediment
and erode more sediment,
نیشتووی زیاتر دەجوڵێت و
نیشتووی زیاتر دێنێت.
10:35
and that changes how rivers behave.
ئەوەش ڕەفتاری ڕووبارەکان دەگۆڕێ.
10:37
So ultimately,
بۆیە لە کۆتاییدا.
10:40
as long as earth's surface is our home,
هەتاکو ڕووی زەوی ماڵمان بێت،
10:42
we need to carefully manage
the resources and risks
دەبێ زۆر بە ئاگاییەوە ئەم سەرچاوانە و
مەترسیەکانی لەبەرچاو بگرین
10:45
associated with living
in dynamic environments.
کە پەیوستن بە ژیان لە شوێنێکی جوڵاودا.
10:48
And I think the only way
we can really do that sustainably
من وا دەزانم تاکە ڕێگا
بۆ کردنی ئەمە بە باشی
10:51
is if we include information
ئەوەیە بتوانین زانیاریەکانی
10:55
about how landscapes evolved
and behaved in earth's past.
چۆنیەتی گەشەسەندن شوێنەکان و
رەفتاری زەوی لە مێژوودا بەکاربێنین.
10:58
Thank you.
سوپاس.
11:02
(Applause)
(چەپڵە)
11:03
Translated by Hiwa Foundation
Reviewed by Hiwa Foundation 3

▲Back to top

About the speaker:

Liz Hajek - Geoscientist
Liz Hajek studies sedimentary rocks to understand how landscapes change and evolve.

Why you should listen
Liz Hajek's research has contributed new perspectives on how rivers and coastlines move and how sediments record earth history. She is an assistant professor of geosciences at The Pennsylvania State University, where she teaches a range of courses spanning topics from oceanography to petroleum geology. Hajek and her students often conduct fieldwork in rugged places and use computer models and experiments to reveal the rhythms and dynamics of earth's surface. She recently appeared in the NOVA Treasures of the Earth: Power episode and has a paper in the Annual Review of Earth and Planetary Sciences.
More profile about the speaker
Liz Hajek | Speaker | TED.com