English-Video.net comment policy

The comment field is common to all languages

Let's write in your language and use "Google Translate" together

Please refer to informative community guidelines on TED.com

TEDxPSU

Liz Hajek: What rivers can tell us about the earth's history

Liz Hajek: Nehirler bize dünya tarihi hakkında ne söyleyebilir?

Filmed:
1,338,137 views

Nehirler, doğanın en güçlü kuvvetlerinden birisidir -- dağları yıkarlar ve dünyayı parçalara ayırırlar ve rotaları da sürekli hareket halindedir. Nehirlerin nasıl oluştukları ve nasıl değişecekleri, onların kıyılarını ve deltalarını evleri olarak görenler için önemlidir. Bu görsellik de içeren konuşmada yer bilimci Liz Hajek, antik nehirler tarafından tortulaştırılan kayaların, dünyanın tarihini çalışmak için nasıl bir zaman makinesi olarak kullanılabileceğini ve böylece dünya üzerinde nasıl daha sürdürülebilir bir yaşama sahip olabileceğimizi anlatıyor.

- Geoscientist
Liz Hajek studies sedimentary rocks to understand how landscapes change and evolve. Full bio

All right, let's get up
our pictureresim of the earthtoprak.
Pekala, dünya resmimizi alalım.
00:12
The earthtoprak is prettygüzel awesomemüthiş.
Dünya oldukça muhteşem.
00:16
I'm a geologistjeolog, so I get
prettygüzel psychedheyecanlı about this,
Ben bir jeoloğum, o yüzden
oldukça heyecanlıyım,
00:18
but the earthtoprak is great.
fakat, dünya mükemmel.
00:20
It's powerfulgüçlü, it's dynamicdinamik,
it's constantlysürekli changingdeğiştirme.
Güçlü, dinamik, sürekli değişiyor.
00:21
It's a prettygüzel excitingheyecan verici placeyer to livecanlı.
Dünyada yaşamak oldukça heyecanlı.
00:25
But I want to sharepay with you guys todaybugün
my perspectiveperspektif as a geologistjeolog
Fakat bugün sizlerle, bir jeolog
olarak kendi bakış açımdan, günümüzde
00:28
in how understandinganlayış earth'sToprak en pastgeçmiş
dünya üzerinde sürdürülebilir bir yaşama
00:32
can help informbilgi vermek and guidekılavuz
decisionskararlar that we make todaybugün
sahip olmamız konusunda
aldığımız kararlarda, dünyanın geçmişini
00:34
about how to sustainablysürdürülebilir livecanlı
on earth'sToprak en surfaceyüzey.
anlamanın nasıl yardımcı
olabileceğini paylaşacağım.
00:37
So there's a lot of excitingheyecan verici things
that go on on the surfaceyüzey of the earthtoprak.
Dünyanın yüzeyinde olup biten
birçok heyecan verici şey var.
00:41
If we zoomyakınlaştırma in here a little bitbit,
Şuraya biraz yakınlaşırsak
00:45
I want to talk to you guys a little bitbit
about one of the things that happensolur.
sizinle, olup biten şeylerden
birisiyle ilgili konuşmak istiyorum.
00:47
MaterialMalzeme get shuffledkarıştırılan around
earth'sToprak en surfaceyüzey all the time,
Dünyanın yüzeyinde
materyaller her zaman karışıyor
00:51
and one of the bigbüyük thing that happensolur
is materialmalzeme from highyüksek mountainsdağlar
ve olan en büyük şeylerden birisi,
yüksek dağlardaki materyallerin
00:53
getsalır erodedaşınmış and transportedtaşınan
and depositedyatırılır in the seadeniz.
aşınması, taşınması
ve denizde birikiyor olması.
00:57
And this processsüreç is ongoingdevam eden all the time,
Bu süreç her zaman devam ediyor
00:59
and it has hugeKocaman effectsetkileri
on how the landscapepeyzaj worksEserleri.
ve tabiatın işlevi
üzerinde devasa etkileri var.
01:01
So this exampleörnek here in southgüney IndiaHindistan --
Güney Hindistan'dan bir örnek --
01:03
we have some of the biggesten büyük
mountainsdağlar in the worldDünya,
dünyada bazı en büyük dağlara sahibiz
01:05
and you can see in this satelliteuydu photoFotoğraf
ve bu uydu fotoğrafında, nehirlerin
01:08
riversnehirler transportingtaşıma materialmalzeme
from those mountainsdağlar out to the seadeniz.
dağlardan denizlere
materyal taşıdığını görebilirsiniz.
01:10
You can think of these riversnehirler
like bulldozersbuldozerler.
Bu nehirleri buldozer
olarak düşünebilirsiniz.
01:14
They're basicallytemel olarak takingalma these mountainsdağlar
and pushingitme them down towardskarşı the seadeniz.
Temelde, bu dağları alıp,
onları denize doğru itiyorlar.
01:16
We'llWe'll give you guys an exampleörnek here.
Size şöyle bir örnek vereceğiz.
01:21
So we zoomyakınlaştırma in a little bitbit.
Biraz yaklaştırıyoruz.
01:23
I want to talk to you guys
specificallyözellikle about a rivernehir.
Size özellikle bir nehirden
bahsetmek istiyorum.
01:24
We can see these beautifulgüzel patternsdesenler
that the riversnehirler make
Nehirlerin, denize materyalleri
iterken oluşturdukları
01:27
as they're pushingitme materialmalzeme
down to the seadeniz,
güzel biçimleri görebiliyoruz,
01:29
but these patternsdesenler aren'tdeğil staticstatik.
fakat bu biçimler sabit değil.
01:32
These riversnehirler are wigglingkıpır kıpır
and jumpingatlama around quiteoldukça a bitbit,
Bu nehirler kıpırdanıyor
ve sık sık hoplayıp zıplıyorlar
01:33
and it can have bigbüyük impactsetkiler on our liveshayatları.
ve yaşamımızda büyük etkileri olabilir.
01:36
So an exampleörnek of this
is this is the KosiKosi RiverNehir.
Bunun bir örneği, Koshi Nehri.
01:38
So the KosiKosi RiverNehir
has this niceGüzel c-shapedc-şekilli pathwaypatika,
Koshi nehrinin c harfi
şeklinde güzel bir yolu var
01:40
and it exitsçıkar the bigbüyük mountainsdağlar of NepalNepal
ve Nepal'in büyük dağlarından çıkıp,
01:43
carryingtaşıma with it a tonton of materialmalzeme,
yüksek dağlardan aşınan tonlarca
01:45
a lot of sedimentsçökeller that's beingolmak
erodedaşınmış from the highyüksek mountainsdağlar,
materyali, bir sürü
tortuyu da beraberinde taşıyarak,
01:48
and it spreadsyayılır out acrosskarşısında IndiaHindistan
Hindistan'a yayılıyor
01:51
and moveshamle this materialmalzeme.
ve bu materyali taşıyor.
01:52
So we're going to zoomyakınlaştırma in to this areaalan
Şu alana yakınlaşacağız
01:54
and I'm going to tell you a little bitbit
about what happenedolmuş with the KosiKosi.
ve ben de sizlere biraz Koshi'ye
neler olduğundan bahsedeceğim.
01:56
It's an exampleörnek of how dynamicdinamik
these systemssistemler can be.
Bu sistemlerin nasıl
dinamik olabileceğinin örneğidir.
02:00
So this is a satelliteuydu imagegörüntü
from AugustAğustos of 2008,
Bu, Ağustos 2008'den bir
uydu görüntüsü ve bu görüntü
02:02
and this satelliteuydu imagegörüntü is coloredrenkli
renkli olduğu için,
02:06
so that vegetationsVejetasyon or plantsbitkiler
showgöstermek up as greenyeşil
bitkiler ya da ağaçlar yeşil,
02:08
and waterSu showsgösterileri up as bluemavi.
su ise mavi renkte.
02:10
So here again you can see
that c-shapedc-şekilli pathwaypatika
Burada tekrar, nehrin Nepal'e
giderken geçtiği c şeklindeki
02:12
that this rivernehir takes as it exitsçıkar NepalNepal.
yolu görebiliyoruz.
02:15
And now this is monsoonmuson seasonsezon.
Şu anda muson dönemi.
02:18
AugustAğustos is monsoonmuson seasonsezon
in this regionbölge of the worldDünya,
Dünyanın bu bölgesinde
Ağustos ayı, muson dönemidir
02:20
and anyonekimse that liveshayatları nearyakın a rivernehir
is no strangeryabancı to floodingsu baskını
ve nehrin yanında yaşayanlar,
en azından bununla bağlantılı
02:22
and the hazardstehlikeler and inconveniencessakıncaya
at minimumasgari that are associatedilişkili with that.
sellere, tehlikelere
ve zorluklara alışıktır.
02:25
But something interestingilginç
happenedolmuş in 2008,
Fakat 2008'de ilginç bir şey oldu
02:29
and this rivernehir movedtaşındı in a way
that's very differentfarklı.
ve bu nehir, çok farklı
bir yönde hareket etti.
02:31
It floodedsular altında in a way that's very
differentfarklı than it normallynormalde does.
Normalde olduğundan
farklı bir biçimde yükseldi.
02:34
So the KosiKosi RiverNehir is flowingakan down here,
Koshi Nehri şuraya doğru akar,
02:37
but sometimesara sıra as these riversnehirler
are bulldozingbuldozerle sedimenttortu,
fakat bazen, bu nehirler
tortu da taşıdıkları için,
02:40
they kindtür of get cloggedtıkanmış,
bir tür tıkanma olabiliyor
02:43
and these clogstakunya can
actuallyaslında causesebeb olmak the riversnehirler
ve bu tıkanmalar da nehirlerin izledikleri
02:44
to shiftvardiya theironların coursekurs dramaticallydramatik.
yolu değiştirmelerine neden oluyor.
02:46
So this satelliteuydu imagegörüntü
is from just two weekshaftalar latersonra.
Bu uydu görüntüsü,
yalnızca iki hafta sonrasına ait.
02:48
Here'sİşte the previousönceki pathwaypatika,
Burada önceki yol var,
02:51
that c-shapedc-şekilli pathwaypatika,
c şeklindeki yol
02:53
and you noticeihbar it's not bluemavi anymoreartık.
ve artık mavi olmadığını görüyoruz.
02:54
But now what we have is this bluemavi pathwaypatika
Şimdi elimizde, buradaki alanı
02:56
that cutskeser down the middleorta
of the fieldalan of viewgörünüm here.
ortasından kesen, bu mavi yol var.
02:58
What happenedolmuş is
the KosiKosi RiverNehir jumpedatladı its banksbankalar,
Olan şey şu: Koshi Nehri setlerini aştı
03:01
and for referencereferans,
the scaleölçek barbar here is 40 milesmil.
ve bilgi açısından,
buradaki ölçek çubuğu 40 mil.
03:03
This rivernehir movedtaşındı
over 30 milesmil very abruptlyaniden.
Nehir birdenbire 30
milden fazla hareket etti.
03:06
So this rivernehir got cloggedtıkanmış
and it jumpedatladı its banksbankalar.
Yani bu nehir tıkandı ve setlerini aştı.
03:10
Here'sİşte an imagegörüntü from about a weekhafta latersonra,
Burada ortalama bir hafta sonrasının
03:13
and you can see
these are the previousönceki pathwaysyolları,
görüntüsü var ve bunların
önceki yol olduğunu
03:15
and you can see this processsüreç
of river-jumpingnehir atlama continuesdevam ediyor
ve nehrin sıçrama sürecinin,
nehir en büyük yolundan
03:18
as this rivernehir moveshamle fartherdaha uzağa away
from its majormajör coursekurs.
uzaklaştıkça devam
ettiğini görebilirsiniz.
03:20
So you can imaginehayal etmek
in landscapesmanzaralar like this,
Bu tür tabiatlarda,
yani nehirlerin sık sık
03:23
where riversnehirler movehareket around frequentlysık sık,
harekete geçtiği tabiatlarda,
03:26
it's really importantönemli to understandanlama when,
where and how they're going to jumpatlama.
ne zaman, nereye ve nasıl
sıçrayacaklarını anlamak çok önemlidir.
03:28
But these kindsçeşit of processessüreçler
alsoAyrıca happenolmak a lot closeryakın to home as well.
Fakat bu tür süreçler aynı zamanda
evlere yakın yerlerde de oluyor.
03:33
So in the UnitedAmerika StatesBirleşik,
Birleşik Devletler'de,
03:37
we have the MississippiMississippi RiverNehir
that drainsdrenaj mostçoğu of the continentalkıta US.
ABD kıtasının çoğunun suyunu
çeken Mississippi Nehri var.
03:39
It pushesiter materialmalzeme
from the RockyRocky MountainsDağlar
Rocky Dağları ve Büyük Ovalardan
03:43
and from the Great PlainsOvalar.
materyalleri itiyor.
03:45
It drainsdrenaj it and moveshamle it
all the way acrosskarşısında AmericaAmerika
Materyalleri çekiyor
ve Amerika'ya taşıyor
03:47
and dumpsdöker it out in the GulfKörfez of MexicoMeksika.
ve Meksika Körfezine atıyor.
03:50
So this is the coursekurs of the MississippiMississippi
that we're familiartanıdık with todaybugün,
Bu, Mississippi Nehrinin
bugün aşina olduğumuz yolu,
03:53
but it didn't always flowakış
in this directionyön.
fakat her zaman bu yönde ilerlemedi.
03:56
If we use the geologicjeolojik recordkayıt,
Jeolojik kayıtları kullanırsak,
03:58
we can reconstructyeniden yapılandırma
where it wentgitti in the pastgeçmiş.
geçmişte nereye gittiğini görebiliriz.
04:00
So for exampleörnek, this redkırmızı areaalan here
Örneğin, buradaki kırmızı alan
04:04
is where we know the MississippiMississippi RiverNehir
flowedaktı and depositedyatırılır materialmalzeme
4600 yıl önce Mississippi Nehrinin
aktığını ve materyal depoladığını
04:06
about 4,600 yearsyıl agoönce.
bildiğimiz yer.
04:10
Then about 3,500 yearsyıl agoönce it movedtaşındı
Sonra, yaklaşık 3500 yıl önce,
04:12
to followtakip et the coursekurs
outlinedana hatlar here in orangePortakal.
bu turuncu renkli yolu
takip ederek yön değiştirdi.
04:14
And it kepttuttu movinghareketli and it keepstutar movinghareketli.
Hareket etti ve etmeye devam ediyor.
04:16
So here'sburada about 2,000 yearsyıl agoönce,
Bu yaklaşık 2000 yıl önce,
04:18
a thousandbin yearsyıl agoönce,
bin yıl önce,
04:20
700 yearsyıl agoönce.
700 yıl önce.
04:22
And it was only
as recentlyson günlerde as 500 yearsyıl agoönce
Günümüzde aşina olduğumuz yolunu çizmesi,
04:23
that it occupiedmeşgul the pathwaypatika
that we're familiartanıdık with todaybugün.
yalnızca 500 yıl öncesi gibi
yakın bir zamanda gerçekleşti.
04:26
So these processessüreçler are really importantönemli,
Bu süreçler gerçekten önemli
04:30
and especiallyözellikle here, this deltadelta areaalan,
ve özellikle burada, Mississippi'deki
04:32
where these river-jumpingnehir atlama eventsolaylar
in the MississippiMississippi
set atlama olaylarının kara ve
deniz arasında arazi oluşturduğu
04:34
are buildingbina landarazi at the interfacearayüzey
of the landarazi and the seadeniz.
bu delta alanında çok önemli.
04:38
This is really valuabledeğerli realgerçek estatearazi,
Bunlar gerçekten değerli emlaklar
04:41
and deltasDeltalar like this are some of the mostçoğu
denselyyoğun populatednüfuslu areasalanlar on our planetgezegen.
ve bunun gibi deltalar, gezegenimizde
en yoğun nüfüsa sahip alanlardan birkaçı.
04:43
So understandinganlayış the dynamicsdinamik
of these landscapesmanzaralar,
Yani bu tabiatların
dinamiğini, nasıl oluştuklarını
04:48
how they formedoluşturulan and how they will
continuedevam et to changedeğişiklik in the futuregelecek
ve gelecekte nasıl değişmeye
devam edeceklerini anlamak,
04:51
is really importantönemli
for the people that livecanlı there.
orada yaşayan insanlar
için oldukça önemli.
04:54
So riversnehirler alsoAyrıca wiggleOynat.
Nehirler ayrıca kıpırdarlar.
04:57
These are sortçeşit of biggerDaha büyük jumpsatlayışlar
that we'vebiz ettik been talkingkonuşma about.
Bahsettiğim şey, bir tür
daha büyük sıçramalar.
04:59
I want to showgöstermek you guys
some rivernehir wigglesWiggles here.
Size bazı nehir
kıpırtılarını göstereceğim.
05:01
So we're going to flyuçmak down
to the AmazonAmazon RiverNehir basinhavza,
Şimdi Amazon Nehri
havzasına doğru inişe geçeceğiz
05:04
and here again we have a bigbüyük rivernehir systemsistem
ve burada da yine, And Dağlarından
05:06
that is drainingboşaltma and movinghareketli and plowingçiftçilik
materialmalzeme from the AndeanAndean MountainsDağlar,
materyalleri çeken, taşıyan ve süren
ve sonra onları Güney Amerika'ya
05:08
transportingtaşıma it acrosskarşısında SouthGüney AmericaAmerika
taşıyan ve Atlantik Okyanusuna
05:13
and dumpingdamping it out
into the AtlanticAtlantik OceanOkyanus.
bırakan büyük bir nehir sistemimiz var.
05:15
So if we zoomyakınlaştırma in here, you guys
can see these niceGüzel, curvydüzgün vücutlu rivernehir pathwaysyolları.
Yakınlaşırsak, bu güzel, kıvrımlı
nehir yollarını görebilirsiniz.
05:18
Again, they're really beautifulgüzel,
but again, they're not staticstatik.
Yine, gerçekten güzeller,
fakat yine, sabit değiller.
05:23
These riversnehirler wiggleOynat around.
Bu nehirler kıpırdanıp duruyorlar.
05:26
We can use satelliteuydu imagerygörüntüler
over the last 30 or so yearsyıl
Geçmiş 30 yıla ait uydu görüntülerini
kullanarak, bunların nasıl
05:28
to actuallyaslında monitorizlemek how these changedeğişiklik.
değiştiklerine bakabiliriz.
05:31
So take a minutedakika and just watch
any bendviraj or curveeğri in this rivernehir,
Bir dakika için bu nehirdeki
eğim veya kıvrımları izleyin,
05:33
and you'llEğer olacak see it doesn't staykalmak
in the sameaynı placeyer for very long.
bir yerde uzun süre
kalmadığını göreceksiniz.
05:38
It changesdeğişiklikler and evolvesgeliştikçe
and warpsçözgü its patternmodel.
Değişiyor, gelişiyor
ve biçimini eğriltiyor.
05:41
If you look in this areaalan in particularbelirli,
Özellikle bu alana bakarsanız,
05:44
I want you guys to noticeihbar
there's a sortçeşit of a loopdöngü in the rivernehir
nehirden tamamen ayrılan
bir tür düğüm olduğunu
05:47
that getsalır completelytamamen cutkesim off.
fark etmenizi istiyorum.
05:50
It's almostneredeyse like a whipkırbaç crackingçatlama
Neredeyse bir kamçı vurulmuş gibi
05:51
and snapsenstantane off the pathwaypatika
of the rivernehir at a certainbelli spotyer.
ve belirli bir noktada
nehrin yolunu kesiyor.
05:53
So just for referencereferans, again,
Yine, bilgi amacıyla,
05:56
in this locationyer, that rivernehir
changeddeğişmiş its coursekurs over fourdört milesmil
bu bölgede bu nehir, bir veya
iki dönem boyunca yolunu
05:58
over the coursekurs of a seasonsezon or two.
ortalama dört mil değiştirdi.
06:02
So the landscapesmanzaralar
that we livecanlı in on earthtoprak,
Yani, dünyada içerisinde
yaşadığımız tabiatlar,
06:05
as this materialmalzeme
is beingolmak erodedaşınmış from the mountainsdağlar
bu materyaller dağlardan aşınıp
06:08
and transportedtaşınan to the seadeniz,
denize taşındıkça,
06:10
are wigglingkıpır kıpır around all the time.
daima kıpırdıyorlar.
06:11
They're changingdeğiştirme all the time,
Daima değişiyorlar
06:13
and we need to be ableyapabilmek
to understandanlama these processessüreçler
ve bu tabiatlar üzerinde
yaşamımızı sürdürebilmek için,
06:14
so we can manageyönetmek and livecanlı
sustainablysürdürülebilir on these landscapesmanzaralar.
bu süreçleri anlayabilmemiz gerekiyor.
06:17
But it's hardzor to do
if the only informationbilgi we have
Fakat, eğer elimizde yalnızca
dünyanın yüzeyinde olup bitenlerle
06:20
is what's going on todaybugün
at earth'sToprak en surfaceyüzey.
ilgili bilgi varsa bunu yapmak zordur.
06:23
Right? We don't have
a lot of observationsgözlemler.
Değil mi? Çok fazla gözlemimiz yok.
06:25
We only have 30 years'yıl worthdeğer
of satelliteuydu photosfotoğraflar, for exampleörnek.
Örneğin, yalnızca 30 yıl
değerinde uydu görüntülerimiz var.
06:27
We need more observationsgözlemler
to understandanlama these processessüreçler more.
Daha fazla gözlem, bu süreçleri
daha çok anlamamızı sağlar.
06:32
And additionallyAyrıca, we need to know
Ayrıca, dünyanın yüzeyini
06:35
how these landscapesmanzaralar are going
to respondyanıtlamak to changingdeğiştirme climateiklim
işgal etmeye ve değiştirmeye
devam ettiğimiz sürece, bu tabiatların
06:37
and to changingdeğiştirme landarazi use
değişen iklime ve çevre
06:40
as we continuedevam et to occupyişgal etmek
and modifydeğiştirmek earth'sToprak en surfaceyüzey.
kullanımına nasıl tepki
vereceğini bilmemiz gerekiyor.
06:41
So this is where the rockskayalar come in.
Burada kayalar devreye giriyor.
06:45
So as riversnehirler flowakış,
Nehirler aktıkça,
06:47
as they're bulldozingbuldozerle materialmalzeme
from the mountainsdağlar to the seadeniz,
dağlardan denizlere
materyalleri taşıdıkça,
06:50
sometimesara sıra bitsbit of sandkum and claykil
and rockKaya get stucksıkışmış in the groundzemin.
bazen kum, kil ve kaya
taneleri toprakta sıkışıp kalıyor.
06:53
And that stuffşey that getsalır stucksıkışmış
in the groundzemin getsalır buriedgömülü,
Toprakta sıkışıp kalan bu
şeyler, toprağa gömülüyorlar
06:56
and throughvasitasiyla time, we get
bigbüyük, thickkalın accumulationsbirikimleri of sedimentsçökeller
ve zamanla, nihayetinde kayalara
dönüşen büyük, kalın çökelti
06:59
that eventuallysonunda turndönüş into rockskayalar.
birikintileri elde ediyoruz.
07:03
What this meansanlamına geliyor is that we can
go to placesyerler like this,
Bunun anlamı şu; bu tür
büyük, kalın tortul kayaç
07:05
where we see bigbüyük, thickkalın stacksyığınları
of sedimentarytortul rockskayalar,
yığınlarını gördüğümüz yerlere gidip,
07:07
and go back in time
zamanda geriye gidebiliriz
07:10
and see what the landscapesmanzaralar
lookedbaktı like in the pastgeçmiş.
ve geçmişte tabiatın
neye benzediğini görebiliriz.
07:12
We can do this to help reconstructyeniden yapılandırma
Bunu, yeniden düzenlemeye yardım etmek
07:14
and understandanlama
how earthtoprak landscapesmanzaralar evolvegelişmek.
ve dünyanın nasıl
geliştiğini anlamak için yapabiliriz.
07:16
This is prettygüzel convenientuygun, too,
Bu oldukça işe yarar bir şey,
07:22
because the earthtoprak has had
sortçeşit of an epicepik historytarih. Right?
çünkü dünyanın destansı
bir tarihi var. Değil mi?
07:23
So this videovideo here
is a reconstructionyeniden yapılanma of paleogeographypaleogeography
Bu video, dünya tarihinin
yalnızca ilk 600 milyon yılı için
07:26
for just the first
600 millionmilyon yearsyıl of earth'sToprak en historytarih.
paleocoğrafyanın yeniden yapılandırılması.
07:31
So just a little bitbit of time here.
Buna biraz daha bakalım.
07:35
So as the platesplakaları movehareket around,
Plakalar hareket ettikçe,
07:37
we know climateiklim has changeddeğişmiş,
seadeniz levelseviye has changeddeğişmiş,
iklimin değiştiğini, deniz
seviyesinin değiştiğini biliyoruz,
07:40
we have a lot of differentfarklı
typestürleri of landscapesmanzaralar
geri dönebileceğimiz
birçok farklı tür tabiata
07:43
and differentfarklı typestürleri of environmentsortamları
that we can go back --
ve birçok farklı tür çevreye sahibiz --
07:46
if we have a time machinemakine --
zaman makinemiz olsaydı --
07:49
we can go back and look at,
geri dönüp bakabilirdik
07:51
and we do indeedaslında have a time machinemakine
ve aslında bir zaman makinemiz var
07:52
because we can look at the rockskayalar
that were depositedyatırılır at these timeszamanlar.
çünkü o zamanlarda
tortulaşmış kayalara bakabiliyoruz.
07:54
So I'm going to give you
an exampleörnek of this
Size bunun bir örneğini vereceğim ve sizi
07:57
and take you to a specialözel
time in earth'sToprak en pastgeçmiş.
dünya geçmişinde özel
bir zamana götüreceğim.
07:59
About 55 millionmilyon yearsyıl agoönce,
there was a really abruptani warmingısınma eventolay,
Ortalama 55 milyon yıl önce,
gerçekten ani bir ısınma olayı olmuştu
08:01
and what happenedolmuş was
a wholebütün bunchDemet of carbonkarbon dioxidedioksit
ve olan şey ise, bir sürü
karbondioksidin, dünyanın
08:05
was releasedyayınlandı into earth'sToprak en atmosphereatmosfer,
atmosferine yayılmasıydı
08:07
and it causedneden oldu a rapidhızlı
and prettygüzel extremeaşırı globalglobal warmingısınma eventolay.
ve aniden, aşırı bir küresel
ısınma olayına yol açmıştı.
08:09
And when I say warmIlık, hafif sıcak, I mean prettygüzel warmIlık, hafif sıcak,
Isınma derken, bayağı
ısınmadan bahsediyorum,
08:13
that there were things
like crocodilesTimsahlar and palmavuç içi treesağaçlar
Kanada kadar kuzeyde
ve Patagonya kadar güneyde
08:15
as faruzak northkuzeyinde as CanadaKanada
and as faruzak southgüney as PatagoniaPatagonya.
timsahlar ve palmiye
ağaçları gibi şeyler vardı.
08:18
So this was a prettygüzel warmIlık, hafif sıcak time
and it happenedolmuş really abruptlyaniden.
Yani oldukça sıcak bir zamandı
ve gerçekten aniden oldu.
08:22
So what we can do
Yapabileceğimiz şey,
08:25
is we can go back and find rockskayalar
that were depositedyatırılır at this time
geri gidip o zamanda
tortulaşmış kayaları bulmak
08:26
and reconstructyeniden yapılandırma how the landscapepeyzaj changeddeğişmiş
in responsetepki to this warmingısınma eventolay.
ve tabiatın, bu ısınma olayına
karşın nasıl değiştiğini görmek.
08:29
So here, yayyuppi, rockskayalar.
İşte, evet, kayalar.
08:33
(LaughterKahkaha)
(Gülüşmeler)
08:35
Here'sİşte a pileistif of rockskayalar.
İşte bir yığın kaya.
08:37
This yellowSarı blobBLOB here,
Buradaki sarı leke,
08:39
this is actuallyaslında a fossilfosil rivernehir,
bu aslında bir fosil nehri,
08:41
so just like this cartoonkarikatür I showedgösterdi,
tıpkı gösterdiğim karikatür gibi,
08:43
these are depositsmevduat that were
laidkoydu down 55 millionmilyon yearsyıl agoönce.
bunlar 55 milyon yıl
önce bırakılmış tortular.
08:44
As geologistsjeologlar, we can go
and look at these up closekapat
Jeologlar olarak bizler gidip,
onlara yakından bakabilir
08:48
and reconstructyeniden yapılandırma the landscapepeyzaj.
ve tabiatı anlayabiliriz.
08:51
So here'sburada anotherbir diğeri exampleörnek.
İşte başka bir örnek.
08:53
The yellowSarı blobBLOB here is a fossilfosil rivernehir.
Bu sarı leke bir fosil nehri.
08:54
Here'sİşte anotherbir diğeri one aboveyukarıdaki it.
Üstünde bir tane daha var.
08:57
We can go and look in detaildetay
and make measurementsölçümler and observationsgözlemler,
Gidebiliriz, detaylı bakabilir
ve ölçümler, gözlemler yapabiliriz,
08:58
and we can measureölçmek featuresÖzellikler.
özelliklerini ölçebiliriz.
09:02
For exampleörnek, the featuresÖzellikler
I just highlightedvurgulanmış there
Örneğin, burada
vurguladığım özellikler bize
09:03
tell us that this particularbelirli rivernehir
was probablymuhtemelen about threeüç feetayaklar deepderin.
özellikle bu nehrin muhtemelen
bir metre olduğunu söylüyor.
09:05
You could wadeçamurda yürümek
acrosskarşısında this cuteşirin little streamakım
55 milyon yıl önce burada dolaşsaydınız,
09:09
if you were walkingyürüme around
55 millionmilyon yearsyıl agoönce.
bu küçük tatlı dereden
yürüyerek geçebilirdiniz.
09:11
The reddishkırmızımsı stuffşey that's aboveyukarıdaki
and belowaltında those channelskanallar,
Bu kanalların üstünde
ve altındaki kırmızımsı şeyler,
09:14
those are ancienteski soiltoprak depositsmevduat.
bunlar antik toprak tortuları.
09:17
So we can look at those to tell us
what livedyaşamış and grewbüyüdü on the landscapepeyzaj
Yani tüm bunlar bize orada neyin
yaşadığını, büyüdüğünü söyleyebilir
09:19
and to understandanlama how these riversnehirler
were interactingetkileşim with theironların floodplainsfloodplains.
ve bu nehirlerin, taşkın yataklarıyla
nasıl etkileşime geçtiğini anlatabilir.
09:23
So we can look in detaildetay
and reconstructyeniden yapılandırma with some specificityözgüllük
Detaylı bakabilir ve bu nehirlerin
nasıl aktığına ve tabiatların neye
09:27
how these riversnehirler flowedaktı
and what the landscapesmanzaralar lookedbaktı like.
benzediğine dair bazı
özgünlüklerle bunu tanımlayabiliriz.
09:32
So when we do this
for this particularbelirli placeyer
Özellikle bu yer için bunu
şu anda yaptığımızda,
09:34
at this time,
bu ani ısınma
09:38
if we look what happenedolmuş
before this abruptani warmingısınma eventolay,
olayından önce ne olduğuna bakarsak,
09:39
the riversnehirler kindtür of carvedoyma theironların way
down from the mountainsdağlar to the seadeniz,
nehirler yollarını bir şekilde
dağlardan denizlere sürdüler
09:42
and they lookedbaktı maybe similarbenzer to what
I showedgösterdi you in the AmazonAmazon RiverNehir basinhavza.
ve belki de Amazon Nehri havzasında
size gösterdiğim şeye benzediler.
09:45
But right at the onsetbaşlangıçlı
of this climateiklim changedeğişiklik eventolay,
Fakat, iklim değişikliği
olayının başlangıcında,
09:50
the riversnehirler changedeğişiklik dramaticallydramatik.
nehirler hızla değiştiler.
09:53
All of a suddenani they got much broadergeniş,
Birdenbire daha genişlediler
09:55
and they startedbaşladı to slidekaymak back and forthileri
acrosskarşısında the landscapepeyzaj more readilykolayca.
ve o yer üzerinde ileriye ve geriye
daha rahatlıkla gider oldular.
09:57
EventuallySonunda, the riversnehirler reverteddöndürüldü
back to a statebelirtmek, bildirmek that was more similarbenzer
Nihayetinde, nehirler bu iklim
olayından önceki hallerine benzeyen
10:01
to what they would have lookedbaktı like
before this climateiklim eventolay,
eski hallerine geri döndüler,
10:05
but it tookaldı a long, long time.
fakat bu çok, çok uzun zaman aldı.
10:09
So we can go back in earth'sToprak en time
and do these kindsçeşit of reconstructionsrekonstrüksiyonu
Yani, dünyanın zamanında geriye
gidebilir ve bu tür canlandırmalar yaparak
10:12
and understandanlama how
earth'sToprak en landscapepeyzaj has changeddeğişmiş
dünya tabiatının, böyle
bir iklim olayına bağlı olarak
10:16
in responsetepki to a climateiklim eventolay like this
or a landarazi use eventolay.
nasıl değiştiğini anlayabiliriz.
10:18
So some of the waysyolları that riversnehirler changedeğişiklik
Nehirlerin değişme biçimlerinden bazıları
10:22
or the reasonsnedenleri that riversnehirler changedeğişiklik
theironların patternmodel and theironların movementshareketler
veya nehirlerin biçimlerini ve
hareketlerini değiştirme nedenleri,
10:24
is because of things like with extraekstra waterSu
fallingdüşen on the land'sKara'nın surfaceyüzey
hava sıcakken toprağın yüzeyine
düşen fazla su gibi şeylerden kaynaklanır,
10:29
when climateiklim is hotterdaha sıcak,
daha çok tortu taşıyabiliriz
10:33
we can movehareket more sedimenttortu
and erodeaşındırmak more sedimenttortu,
ve daha çok tortuya neden
olabiliriz, bu da nehirlerin
10:35
and that changesdeğişiklikler how riversnehirler behaveDavranmak.
davranışlarını değiştirir.
10:37
So ultimatelyen sonunda,
En nihayetinde
10:40
as long as earth'sToprak en surfaceyüzey is our home,
dünyanın yüzeyi bizim evimiz olduğu sürece
10:42
we need to carefullydikkatlice manageyönetmek
the resourceskaynaklar and risksriskler
dinamik çevrelerde yaşamakla
ilgili kaynakları ve riskleri
10:45
associatedilişkili with livingyaşam
in dynamicdinamik environmentsortamları.
daha dikkatli biçimde
yönetmemiz gerekir.
10:48
And I think the only way
we can really do that sustainablysürdürülebilir
Bunu gerçekten aralıksız bir
biçimde yapabilmemizin tek yolu da,
10:51
is if we includeDahil etmek informationbilgi
tabiatların dünya geçmişinde nasıl
10:55
about how landscapesmanzaralar evolvedgelişti
and behaveddavrandım in earth'sToprak en pastgeçmiş.
davrandıkları ve nasıl geliştikleri
hakkında bilgi sahibi olmaktır.
10:58
Thank you.
Teşekkürler.
11:02
(ApplauseAlkış)
(Alkış)
11:03
Translated by Gözde Zülal Solak
Reviewed by Suleyman Cengiz

▲Back to top

About the speaker:

Liz Hajek - Geoscientist
Liz Hajek studies sedimentary rocks to understand how landscapes change and evolve.

Why you should listen
Liz Hajek's research has contributed new perspectives on how rivers and coastlines move and how sediments record earth history. She is an assistant professor of geosciences at The Pennsylvania State University, where she teaches a range of courses spanning topics from oceanography to petroleum geology. Hajek and her students often conduct fieldwork in rugged places and use computer models and experiments to reveal the rhythms and dynamics of earth's surface. She recently appeared in the NOVA Treasures of the Earth: Power episode and has a paper in the Annual Review of Earth and Planetary Sciences.
More profile about the speaker
Liz Hajek | Speaker | TED.com