ABOUT THE SPEAKER
Liz Hajek - Geoscientist
Liz Hajek studies sedimentary rocks to understand how landscapes change and evolve.

Why you should listen
Liz Hajek's research has contributed new perspectives on how rivers and coastlines move and how sediments record earth history. She is an assistant professor of geosciences at The Pennsylvania State University, where she teaches a range of courses spanning topics from oceanography to petroleum geology. Hajek and her students often conduct fieldwork in rugged places and use computer models and experiments to reveal the rhythms and dynamics of earth's surface. She recently appeared in the NOVA Treasures of the Earth: Power episode and has a paper in the Annual Review of Earth and Planetary Sciences.
More profile about the speaker
Liz Hajek | Speaker | TED.com
TEDxPSU

Liz Hajek: What rivers can tell us about the earth's history

Liz Hajek: Nehirler bize dünya tarihi hakkında ne söyleyebilir?

Filmed:
1,376,299 views

Nehirler, doğanın en güçlü kuvvetlerinden birisidir -- dağları yıkarlar ve dünyayı parçalara ayırırlar ve rotaları da sürekli hareket halindedir. Nehirlerin nasıl oluştukları ve nasıl değişecekleri, onların kıyılarını ve deltalarını evleri olarak görenler için önemlidir. Bu görsellik de içeren konuşmada yer bilimci Liz Hajek, antik nehirler tarafından tortulaştırılan kayaların, dünyanın tarihini çalışmak için nasıl bir zaman makinesi olarak kullanılabileceğini ve böylece dünya üzerinde nasıl daha sürdürülebilir bir yaşama sahip olabileceğimizi anlatıyor.
- Geoscientist
Liz Hajek studies sedimentary rocks to understand how landscapes change and evolve. Full bio

Double-click the English transcript below to play the video.

00:12
All right, let's get up
our pictureresim of the earthtoprak.
0
984
3256
Pekala, dünya resmimizi alalım.
00:16
The earthtoprak is prettygüzel awesomemüthiş.
1
4560
1416
Dünya oldukça muhteşem.
00:18
I'm a geologistjeolog, so I get
prettygüzel psychedheyecanlı about this,
2
6000
2429
Ben bir jeoloğum, o yüzden
oldukça heyecanlıyım,
00:20
but the earthtoprak is great.
3
8453
1363
fakat, dünya mükemmel.
00:21
It's powerfulgüçlü, it's dynamicdinamik,
it's constantlysürekli changingdeğiştirme.
4
9840
3456
Güçlü, dinamik, sürekli değişiyor.
00:25
It's a prettygüzel excitingheyecan verici placeyer to livecanlı.
5
13320
1800
Dünyada yaşamak oldukça heyecanlı.
00:28
But I want to sharepay with you guys todaybugün
my perspectiveperspektif as a geologistjeolog
6
16280
3696
Fakat bugün sizlerle, bir jeolog
olarak kendi bakış açımdan, günümüzde
00:32
in how understandinganlayış earth'sToprak en pastgeçmiş
7
20000
2216
dünya üzerinde sürdürülebilir bir yaşama
00:34
can help informbilgi vermek and guidekılavuz
decisionskararlar that we make todaybugün
8
22240
3496
sahip olmamız konusunda
aldığımız kararlarda, dünyanın geçmişini
00:37
about how to sustainablysürdürülebilir livecanlı
on earth'sToprak en surfaceyüzey.
9
25760
3080
anlamanın nasıl yardımcı
olabileceğini paylaşacağım.
00:41
So there's a lot of excitingheyecan verici things
that go on on the surfaceyüzey of the earthtoprak.
10
29520
3736
Dünyanın yüzeyinde olup biten
birçok heyecan verici şey var.
00:45
If we zoomyakınlaştırma in here a little bitbit,
11
33280
1560
Şuraya biraz yakınlaşırsak
00:47
I want to talk to you guys a little bitbit
about one of the things that happensolur.
12
35360
3656
sizinle, olup biten şeylerden
birisiyle ilgili konuşmak istiyorum.
00:51
MaterialMalzeme get shuffledkarıştırılan around
earth'sToprak en surfaceyüzey all the time,
13
39040
2746
Dünyanın yüzeyinde
materyaller her zaman karışıyor
00:53
and one of the bigbüyük thing that happensolur
is materialmalzeme from highyüksek mountainsdağlar
14
41800
3236
ve olan en büyük şeylerden birisi,
yüksek dağlardaki materyallerin
00:57
getsalır erodedaşınmış and transportedtaşınan
and depositedyatırılır in the seadeniz.
15
45060
2476
aşınması, taşınması
ve denizde birikiyor olması.
00:59
And this processsüreç is ongoingdevam eden all the time,
16
47560
1956
Bu süreç her zaman devam ediyor
01:01
and it has hugeKocaman effectsetkileri
on how the landscapepeyzaj worksEserleri.
17
49550
2386
ve tabiatın işlevi
üzerinde devasa etkileri var.
01:03
So this exampleörnek here in southgüney IndiaHindistan --
18
51960
1896
Güney Hindistan'dan bir örnek --
01:05
we have some of the biggesten büyük
mountainsdağlar in the worldDünya,
19
53880
2496
dünyada bazı en büyük dağlara sahibiz
01:08
and you can see in this satelliteuydu photoFotoğraf
20
56400
1976
ve bu uydu fotoğrafında, nehirlerin
01:10
riversnehirler transportingtaşıma materialmalzeme
from those mountainsdağlar out to the seadeniz.
21
58400
4176
dağlardan denizlere
materyal taşıdığını görebilirsiniz.
01:14
You can think of these riversnehirler
like bulldozersbuldozerler.
22
62600
2175
Bu nehirleri buldozer
olarak düşünebilirsiniz.
01:16
They're basicallytemel olarak takingalma these mountainsdağlar
and pushingitme them down towardskarşı the seadeniz.
23
64800
3720
Temelde, bu dağları alıp,
onları denize doğru itiyorlar.
01:21
We'llWe'll give you guys an exampleörnek here.
24
69440
1816
Size şöyle bir örnek vereceğiz.
01:23
So we zoomyakınlaştırma in a little bitbit.
25
71280
1336
Biraz yaklaştırıyoruz.
01:24
I want to talk to you guys
specificallyözellikle about a rivernehir.
26
72640
2536
Size özellikle bir nehirden
bahsetmek istiyorum.
01:27
We can see these beautifulgüzel patternsdesenler
that the riversnehirler make
27
75200
2656
Nehirlerin, denize materyalleri
iterken oluşturdukları
01:29
as they're pushingitme materialmalzeme
down to the seadeniz,
28
77880
2096
güzel biçimleri görebiliyoruz,
fakat bu biçimler sabit değil.
01:32
but these patternsdesenler aren'tdeğil staticstatik.
29
80000
1616
Bu nehirler kıpırdanıyor
ve sık sık hoplayıp zıplıyorlar
01:33
These riversnehirler are wigglingkıpır kıpır
and jumpingatlama around quiteoldukça a bitbit,
30
81640
2686
ve yaşamımızda büyük etkileri olabilir.
01:36
and it can have bigbüyük impactsetkiler on our liveshayatları.
31
84350
1966
01:38
So an exampleörnek of this
is this is the KosiKosi RiverNehir.
32
86340
2396
Bunun bir örneği, Koshi Nehri.
01:40
So the KosiKosi RiverNehir
has this niceGüzel c-shapedc-şekilli pathwaypatika,
33
88760
2656
Koshi nehrinin c harfi
şeklinde güzel bir yolu var
01:43
and it exitsçıkar the bigbüyük mountainsdağlar of NepalNepal
34
91440
2456
ve Nepal'in büyük dağlarından çıkıp,
01:45
carryingtaşıma with it a tonton of materialmalzeme,
35
93920
2136
yüksek dağlardan aşınan tonlarca
01:48
a lot of sedimentsçökeller that's beingolmak
erodedaşınmış from the highyüksek mountainsdağlar,
36
96080
2966
materyali, bir sürü
tortuyu da beraberinde taşıyarak,
01:51
and it spreadsyayılır out acrosskarşısında IndiaHindistan
37
99070
1856
Hindistan'a yayılıyor
01:52
and moveshamle this materialmalzeme.
38
100950
1320
ve bu materyali taşıyor.
01:54
So we're going to zoomyakınlaştırma in to this areaalan
39
102560
2296
Şu alana yakınlaşacağız
01:56
and I'm going to tell you a little bitbit
about what happenedolmuş with the KosiKosi.
40
104880
3429
ve ben de sizlere biraz Koshi'ye
neler olduğundan bahsedeceğim.
02:00
It's an exampleörnek of how dynamicdinamik
these systemssistemler can be.
41
108333
2563
Bu sistemlerin nasıl
dinamik olabileceğinin örneğidir.
02:02
So this is a satelliteuydu imagegörüntü
from AugustAğustos of 2008,
42
110920
3576
Bu, Ağustos 2008'den bir
uydu görüntüsü ve bu görüntü
02:06
and this satelliteuydu imagegörüntü is coloredrenkli
43
114520
1696
renkli olduğu için,
02:08
so that vegetationsVejetasyon or plantsbitkiler
showgöstermek up as greenyeşil
44
116240
2176
bitkiler ya da ağaçlar yeşil,
02:10
and waterSu showsgösterileri up as bluemavi.
45
118440
1656
su ise mavi renkte.
02:12
So here again you can see
that c-shapedc-şekilli pathwaypatika
46
120120
3536
Burada tekrar, nehrin Nepal'e
giderken geçtiği c şeklindeki
02:15
that this rivernehir takes as it exitsçıkar NepalNepal.
47
123680
1920
yolu görebiliyoruz.
02:18
And now this is monsoonmuson seasonsezon.
48
126120
2016
Şu anda muson dönemi.
02:20
AugustAğustos is monsoonmuson seasonsezon
in this regionbölge of the worldDünya,
49
128160
2496
Dünyanın bu bölgesinde
Ağustos ayı, muson dönemidir
02:22
and anyonekimse that liveshayatları nearyakın a rivernehir
is no strangeryabancı to floodingsu baskını
50
130680
2896
ve nehrin yanında yaşayanlar,
en azından bununla bağlantılı
02:25
and the hazardstehlikeler and inconveniencessakıncaya
at minimumasgari that are associatedilişkili with that.
51
133600
3572
sellere, tehlikelere
ve zorluklara alışıktır.
02:29
But something interestingilginç
happenedolmuş in 2008,
52
137440
2256
Fakat 2008'de ilginç bir şey oldu
02:31
and this rivernehir movedtaşındı in a way
that's very differentfarklı.
53
139720
2896
ve bu nehir, çok farklı
bir yönde hareket etti.
02:34
It floodedsular altında in a way that's very
differentfarklı than it normallynormalde does.
54
142640
3000
Normalde olduğundan
farklı bir biçimde yükseldi.
02:37
So the KosiKosi RiverNehir is flowingakan down here,
55
145664
2752
Koshi Nehri şuraya doğru akar,
02:40
but sometimesara sıra as these riversnehirler
are bulldozingbuldozerle sedimenttortu,
56
148440
2576
fakat bazen, bu nehirler
tortu da taşıdıkları için,
02:43
they kindtür of get cloggedtıkanmış,
57
151040
1256
bir tür tıkanma olabiliyor
02:44
and these clogstakunya can
actuallyaslında causesebeb olmak the riversnehirler
58
152320
2136
ve bu tıkanmalar da nehirlerin izledikleri
02:46
to shiftvardiya theironların coursekurs dramaticallydramatik.
59
154480
1696
yolu değiştirmelerine neden oluyor.
02:48
So this satelliteuydu imagegörüntü
is from just two weekshaftalar latersonra.
60
156200
2856
Bu uydu görüntüsü,
yalnızca iki hafta sonrasına ait.
02:51
Here'sİşte the previousönceki pathwaypatika,
61
159080
1936
Burada önceki yol var,
02:53
that c-shapedc-şekilli pathwaypatika,
62
161040
1616
c şeklindeki yol
02:54
and you noticeihbar it's not bluemavi anymoreartık.
63
162680
2096
ve artık mavi olmadığını görüyoruz.
02:56
But now what we have is this bluemavi pathwaypatika
64
164800
1976
Şimdi elimizde, buradaki alanı
02:58
that cutskeser down the middleorta
of the fieldalan of viewgörünüm here.
65
166800
2456
ortasından kesen, bu mavi yol var.
03:01
What happenedolmuş is
the KosiKosi RiverNehir jumpedatladı its banksbankalar,
66
169280
2336
Olan şey şu: Koshi Nehri setlerini aştı
03:03
and for referencereferans,
the scaleölçek barbar here is 40 milesmil.
67
171640
2696
ve bilgi açısından,
buradaki ölçek çubuğu 40 mil.
03:06
This rivernehir movedtaşındı
over 30 milesmil very abruptlyaniden.
68
174360
3520
Nehir birdenbire 30
milden fazla hareket etti.
03:10
So this rivernehir got cloggedtıkanmış
and it jumpedatladı its banksbankalar.
69
178560
3176
Yani bu nehir tıkandı ve setlerini aştı.
03:13
Here'sİşte an imagegörüntü from about a weekhafta latersonra,
70
181760
2096
Burada ortalama bir hafta sonrasının
03:15
and you can see
these are the previousönceki pathwaysyolları,
71
183880
2256
görüntüsü var ve bunların
önceki yol olduğunu
03:18
and you can see this processsüreç
of river-jumpingnehir atlama continuesdevam ediyor
72
186160
2656
ve nehrin sıçrama sürecinin,
nehir en büyük yolundan
03:20
as this rivernehir moveshamle fartherdaha uzağa away
from its majormajör coursekurs.
73
188840
2572
uzaklaştıkça devam
ettiğini görebilirsiniz.
03:23
So you can imaginehayal etmek
in landscapesmanzaralar like this,
74
191920
2056
Bu tür tabiatlarda,
yani nehirlerin sık sık
03:26
where riversnehirler movehareket around frequentlysık sık,
75
194000
2616
harekete geçtiği tabiatlarda,
03:28
it's really importantönemli to understandanlama when,
where and how they're going to jumpatlama.
76
196640
4496
ne zaman, nereye ve nasıl
sıçrayacaklarını anlamak çok önemlidir.
03:33
But these kindsçeşit of processessüreçler
alsoAyrıca happenolmak a lot closeryakın to home as well.
77
201160
3880
Fakat bu tür süreçler aynı zamanda
evlere yakın yerlerde de oluyor.
03:37
So in the UnitedAmerika StatesBirleşik,
78
205640
1816
Birleşik Devletler'de,
03:39
we have the MississippiMississippi RiverNehir
that drainsdrenaj mostçoğu of the continentalkıta US.
79
207480
4056
ABD kıtasının çoğunun suyunu
çeken Mississippi Nehri var.
03:43
It pushesiter materialmalzeme
from the RockyRocky MountainsDağlar
80
211560
2376
Rocky Dağları ve Büyük Ovalardan
03:45
and from the Great PlainsOvalar.
81
213960
1536
materyalleri itiyor.
03:47
It drainsdrenaj it and moveshamle it
all the way acrosskarşısında AmericaAmerika
82
215520
3216
Materyalleri çekiyor
ve Amerika'ya taşıyor
03:50
and dumpsdöker it out in the GulfKörfez of MexicoMeksika.
83
218760
1920
ve Meksika Körfezine atıyor.
03:53
So this is the coursekurs of the MississippiMississippi
that we're familiartanıdık with todaybugün,
84
221320
3456
Bu, Mississippi Nehrinin
bugün aşina olduğumuz yolu,
03:56
but it didn't always flowakış
in this directionyön.
85
224800
2096
fakat her zaman bu yönde ilerlemedi.
03:58
If we use the geologicjeolojik recordkayıt,
86
226920
1656
Jeolojik kayıtları kullanırsak,
04:00
we can reconstructyeniden yapılandırma
where it wentgitti in the pastgeçmiş.
87
228600
2720
geçmişte nereye gittiğini görebiliriz.
04:04
So for exampleörnek, this redkırmızı areaalan here
88
232120
2296
Örneğin, buradaki kırmızı alan
04:06
is where we know the MississippiMississippi RiverNehir
flowedaktı and depositedyatırılır materialmalzeme
89
234440
3536
4600 yıl önce Mississippi Nehrinin
aktığını ve materyal depoladığını
04:10
about 4,600 yearsyıl agoönce.
90
238000
1640
bildiğimiz yer.
04:12
Then about 3,500 yearsyıl agoönce it movedtaşındı
91
240240
2096
Sonra, yaklaşık 3500 yıl önce,
04:14
to followtakip et the coursekurs
outlinedana hatlar here in orangePortakal.
92
242360
2376
bu turuncu renkli yolu
takip ederek yön değiştirdi.
04:16
And it kepttuttu movinghareketli and it keepstutar movinghareketli.
93
244760
2016
Hareket etti ve etmeye devam ediyor.
04:18
So here'sburada about 2,000 yearsyıl agoönce,
94
246800
1896
Bu yaklaşık 2000 yıl önce,
04:20
a thousandbin yearsyıl agoönce,
95
248720
1696
bin yıl önce,
04:22
700 yearsyıl agoönce.
96
250440
1216
700 yıl önce.
04:23
And it was only
as recentlyson günlerde as 500 yearsyıl agoönce
97
251680
2416
Günümüzde aşina olduğumuz yolunu çizmesi,
04:26
that it occupiedmeşgul the pathwaypatika
that we're familiartanıdık with todaybugün.
98
254120
2839
yalnızca 500 yıl öncesi gibi
yakın bir zamanda gerçekleşti.
04:30
So these processessüreçler are really importantönemli,
99
258079
1937
Bu süreçler gerçekten önemli
04:32
and especiallyözellikle here, this deltadelta areaalan,
100
260040
2856
ve özellikle burada, Mississippi'deki
04:34
where these river-jumpingnehir atlama eventsolaylar
in the MississippiMississippi
101
262920
3816
set atlama olaylarının kara ve
deniz arasında arazi oluşturduğu
04:38
are buildingbina landarazi at the interfacearayüzey
of the landarazi and the seadeniz.
102
266760
2816
bu delta alanında çok önemli.
04:41
This is really valuabledeğerli realgerçek estatearazi,
103
269600
1736
Bunlar gerçekten değerli emlaklar
04:43
and deltasDeltalar like this are some of the mostçoğu
denselyyoğun populatednüfuslu areasalanlar on our planetgezegen.
104
271360
5256
ve bunun gibi deltalar, gezegenimizde
en yoğun nüfüsa sahip alanlardan birkaçı.
04:48
So understandinganlayış the dynamicsdinamik
of these landscapesmanzaralar,
105
276640
2456
Yani bu tabiatların
dinamiğini, nasıl oluştuklarını
04:51
how they formedoluşturulan and how they will
continuedevam et to changedeğişiklik in the futuregelecek
106
279120
3136
ve gelecekte nasıl değişmeye
devam edeceklerini anlamak,
04:54
is really importantönemli
for the people that livecanlı there.
107
282280
2400
orada yaşayan insanlar
için oldukça önemli.
04:57
So riversnehirler alsoAyrıca wiggleOynat.
108
285480
1536
Nehirler ayrıca kıpırdarlar.
04:59
These are sortçeşit of biggerDaha büyük jumpsatlayışlar
that we'vebiz ettik been talkingkonuşma about.
109
287040
2896
Bahsettiğim şey, bir tür
daha büyük sıçramalar.
Size bazı nehir
kıpırtılarını göstereceğim.
05:01
I want to showgöstermek you guys
some rivernehir wigglesWiggles here.
110
289960
2256
Şimdi Amazon Nehri
havzasına doğru inişe geçeceğiz
05:04
So we're going to flyuçmak down
to the AmazonAmazon RiverNehir basinhavza,
111
292240
2536
05:06
and here again we have a bigbüyük rivernehir systemsistem
112
294800
2016
ve burada da yine, And Dağlarından
05:08
that is drainingboşaltma and movinghareketli and plowingçiftçilik
materialmalzeme from the AndeanAndean MountainsDağlar,
113
296840
4376
materyalleri çeken, taşıyan ve süren
ve sonra onları Güney Amerika'ya
05:13
transportingtaşıma it acrosskarşısında SouthGüney AmericaAmerika
114
301240
1816
taşıyan ve Atlantik Okyanusuna
05:15
and dumpingdamping it out
into the AtlanticAtlantik OceanOkyanus.
115
303080
2680
bırakan büyük bir nehir sistemimiz var.
05:18
So if we zoomyakınlaştırma in here, you guys
can see these niceGüzel, curvydüzgün vücutlu rivernehir pathwaysyolları.
116
306560
4696
Yakınlaşırsak, bu güzel, kıvrımlı
nehir yollarını görebilirsiniz.
05:23
Again, they're really beautifulgüzel,
but again, they're not staticstatik.
117
311280
2976
Yine, gerçekten güzeller,
fakat yine, sabit değiller.
05:26
These riversnehirler wiggleOynat around.
118
314280
1736
Bu nehirler kıpırdanıp duruyorlar.
05:28
We can use satelliteuydu imagerygörüntüler
over the last 30 or so yearsyıl
119
316040
3616
Geçmiş 30 yıla ait uydu görüntülerini
kullanarak, bunların nasıl
05:31
to actuallyaslında monitorizlemek how these changedeğişiklik.
120
319680
2136
değiştiklerine bakabiliriz.
05:33
So take a minutedakika and just watch
any bendviraj or curveeğri in this rivernehir,
121
321840
4176
Bir dakika için bu nehirdeki
eğim veya kıvrımları izleyin,
05:38
and you'llEğer olacak see it doesn't staykalmak
in the sameaynı placeyer for very long.
122
326040
2976
bir yerde uzun süre
kalmadığını göreceksiniz.
05:41
It changesdeğişiklikler and evolvesgeliştikçe
and warpsçözgü its patternmodel.
123
329040
2280
Değişiyor, gelişiyor
ve biçimini eğriltiyor.
05:44
If you look in this areaalan in particularbelirli,
124
332840
2376
Özellikle bu alana bakarsanız,
05:47
I want you guys to noticeihbar
there's a sortçeşit of a loopdöngü in the rivernehir
125
335240
2976
nehirden tamamen ayrılan
bir tür düğüm olduğunu
05:50
that getsalır completelytamamen cutkesim off.
126
338240
1416
fark etmenizi istiyorum.
05:51
It's almostneredeyse like a whipkırbaç crackingçatlama
127
339680
1576
Neredeyse bir kamçı vurulmuş gibi
05:53
and snapsenstantane off the pathwaypatika
of the rivernehir at a certainbelli spotyer.
128
341280
2680
ve belirli bir noktada
nehrin yolunu kesiyor.
05:56
So just for referencereferans, again,
129
344360
1616
Yine, bilgi amacıyla,
05:58
in this locationyer, that rivernehir
changeddeğişmiş its coursekurs over fourdört milesmil
130
346000
4936
bu bölgede bu nehir, bir veya
iki dönem boyunca yolunu
06:02
over the coursekurs of a seasonsezon or two.
131
350960
1680
ortalama dört mil değiştirdi.
06:05
So the landscapesmanzaralar
that we livecanlı in on earthtoprak,
132
353080
2896
Yani, dünyada içerisinde
yaşadığımız tabiatlar,
06:08
as this materialmalzeme
is beingolmak erodedaşınmış from the mountainsdağlar
133
356000
2416
bu materyaller dağlardan aşınıp
06:10
and transportedtaşınan to the seadeniz,
134
358440
1336
denize taşındıkça,
06:11
are wigglingkıpır kıpır around all the time.
135
359800
1616
daima kıpırdıyorlar.
06:13
They're changingdeğiştirme all the time,
136
361440
1456
Daima değişiyorlar
06:14
and we need to be ableyapabilmek
to understandanlama these processessüreçler
137
362920
2456
ve bu tabiatlar üzerinde
yaşamımızı sürdürebilmek için,
06:17
so we can manageyönetmek and livecanlı
sustainablysürdürülebilir on these landscapesmanzaralar.
138
365400
2736
bu süreçleri anlayabilmemiz gerekiyor.
06:20
But it's hardzor to do
if the only informationbilgi we have
139
368160
3056
Fakat, eğer elimizde yalnızca
dünyanın yüzeyinde olup bitenlerle
06:23
is what's going on todaybugün
at earth'sToprak en surfaceyüzey.
140
371240
2336
ilgili bilgi varsa bunu yapmak zordur.
06:25
Right? We don't have
a lot of observationsgözlemler.
141
373600
2056
Değil mi? Çok fazla gözlemimiz yok.
06:27
We only have 30 years'yıl worthdeğer
of satelliteuydu photosfotoğraflar, for exampleörnek.
142
375680
4816
Örneğin, yalnızca 30 yıl
değerinde uydu görüntülerimiz var.
06:32
We need more observationsgözlemler
to understandanlama these processessüreçler more.
143
380520
2896
Daha fazla gözlem, bu süreçleri
daha çok anlamamızı sağlar.
06:35
And additionallyAyrıca, we need to know
144
383440
1616
Ayrıca, dünyanın yüzeyini
06:37
how these landscapesmanzaralar are going
to respondyanıtlamak to changingdeğiştirme climateiklim
145
385080
3216
işgal etmeye ve değiştirmeye
devam ettiğimiz sürece, bu tabiatların
06:40
and to changingdeğiştirme landarazi use
146
388320
1256
değişen iklime ve çevre
06:41
as we continuedevam et to occupyişgal etmek
and modifydeğiştirmek earth'sToprak en surfaceyüzey.
147
389600
2840
kullanımına nasıl tepki
vereceğini bilmemiz gerekiyor.
06:45
So this is where the rockskayalar come in.
148
393160
2536
Burada kayalar devreye giriyor.
06:47
So as riversnehirler flowakış,
149
395720
2496
Nehirler aktıkça,
06:50
as they're bulldozingbuldozerle materialmalzeme
from the mountainsdağlar to the seadeniz,
150
398240
2896
dağlardan denizlere
materyalleri taşıdıkça,
06:53
sometimesara sıra bitsbit of sandkum and claykil
and rockKaya get stucksıkışmış in the groundzemin.
151
401160
3456
bazen kum, kil ve kaya
taneleri toprakta sıkışıp kalıyor.
06:56
And that stuffşey that getsalır stucksıkışmış
in the groundzemin getsalır buriedgömülü,
152
404640
2696
Toprakta sıkışıp kalan bu
şeyler, toprağa gömülüyorlar
06:59
and throughvasitasiyla time, we get
bigbüyük, thickkalın accumulationsbirikimleri of sedimentsçökeller
153
407360
3736
ve zamanla, nihayetinde kayalara
dönüşen büyük, kalın çökelti
07:03
that eventuallysonunda turndönüş into rockskayalar.
154
411120
2016
birikintileri elde ediyoruz.
07:05
What this meansanlamına geliyor is that we can
go to placesyerler like this,
155
413160
2576
Bunun anlamı şu; bu tür
büyük, kalın tortul kayaç
07:07
where we see bigbüyük, thickkalın stacksyığınları
of sedimentarytortul rockskayalar,
156
415760
2696
yığınlarını gördüğümüz yerlere gidip,
07:10
and go back in time
157
418480
1496
zamanda geriye gidebiliriz
07:12
and see what the landscapesmanzaralar
lookedbaktı like in the pastgeçmiş.
158
420000
2736
ve geçmişte tabiatın
neye benzediğini görebiliriz.
07:14
We can do this to help reconstructyeniden yapılandırma
159
422760
2136
Bunu, yeniden düzenlemeye yardım etmek
07:16
and understandanlama
how earthtoprak landscapesmanzaralar evolvegelişmek.
160
424920
4320
ve dünyanın nasıl
geliştiğini anlamak için yapabiliriz.
07:22
This is prettygüzel convenientuygun, too,
161
430160
1616
Bu oldukça işe yarar bir şey,
07:23
because the earthtoprak has had
sortçeşit of an epicepik historytarih. Right?
162
431800
2976
çünkü dünyanın destansı
bir tarihi var. Değil mi?
07:26
So this videovideo here
is a reconstructionyeniden yapılanma of paleogeographypaleogeography
163
434800
4816
Bu video, dünya tarihinin
yalnızca ilk 600 milyon yılı için
07:31
for just the first
600 millionmilyon yearsyıl of earth'sToprak en historytarih.
164
439640
3616
paleocoğrafyanın yeniden yapılandırılması.
07:35
So just a little bitbit of time here.
165
443280
1976
Buna biraz daha bakalım.
07:37
So as the platesplakaları movehareket around,
166
445280
2736
Plakalar hareket ettikçe,
07:40
we know climateiklim has changeddeğişmiş,
seadeniz levelseviye has changeddeğişmiş,
167
448040
3136
iklimin değiştiğini, deniz
seviyesinin değiştiğini biliyoruz,
07:43
we have a lot of differentfarklı
typestürleri of landscapesmanzaralar
168
451200
3656
geri dönebileceğimiz
birçok farklı tür tabiata
07:46
and differentfarklı typestürleri of environmentsortamları
that we can go back --
169
454880
2736
ve birçok farklı tür çevreye sahibiz --
07:49
if we have a time machinemakine --
170
457640
1376
zaman makinemiz olsaydı --
07:51
we can go back and look at,
171
459040
1336
geri dönüp bakabilirdik
07:52
and we do indeedaslında have a time machinemakine
172
460400
1736
ve aslında bir zaman makinemiz var
07:54
because we can look at the rockskayalar
that were depositedyatırılır at these timeszamanlar.
173
462160
3336
çünkü o zamanlarda
tortulaşmış kayalara bakabiliyoruz.
07:57
So I'm going to give you
an exampleörnek of this
174
465520
2016
Size bunun bir örneğini vereceğim ve sizi
07:59
and take you to a specialözel
time in earth'sToprak en pastgeçmiş.
175
467560
2216
dünya geçmişinde özel
bir zamana götüreceğim.
08:01
About 55 millionmilyon yearsyıl agoönce,
there was a really abruptani warmingısınma eventolay,
176
469800
3216
Ortalama 55 milyon yıl önce,
gerçekten ani bir ısınma olayı olmuştu
ve olan şey ise, bir sürü
karbondioksidin, dünyanın
08:05
and what happenedolmuş was
a wholebütün bunchDemet of carbonkarbon dioxidedioksit
177
473040
2496
08:07
was releasedyayınlandı into earth'sToprak en atmosphereatmosfer,
178
475560
1816
atmosferine yayılmasıydı
ve aniden, aşırı bir küresel
ısınma olayına yol açmıştı.
08:09
and it causedneden oldu a rapidhızlı
and prettygüzel extremeaşırı globalglobal warmingısınma eventolay.
179
477400
3856
08:13
And when I say warmIlık, hafif sıcak, I mean prettygüzel warmIlık, hafif sıcak,
180
481280
2656
Isınma derken, bayağı
ısınmadan bahsediyorum,
08:15
that there were things
like crocodilesTimsahlar and palmavuç içi treesağaçlar
181
483960
2976
Kanada kadar kuzeyde
ve Patagonya kadar güneyde
08:18
as faruzak northkuzeyinde as CanadaKanada
and as faruzak southgüney as PatagoniaPatagonya.
182
486960
3016
timsahlar ve palmiye
ağaçları gibi şeyler vardı.
08:22
So this was a prettygüzel warmIlık, hafif sıcak time
and it happenedolmuş really abruptlyaniden.
183
490000
3176
Yani oldukça sıcak bir zamandı
ve gerçekten aniden oldu.
08:25
So what we can do
184
493200
1216
Yapabileceğimiz şey,
08:26
is we can go back and find rockskayalar
that were depositedyatırılır at this time
185
494440
3056
geri gidip o zamanda
tortulaşmış kayaları bulmak
ve tabiatın, bu ısınma olayına
karşın nasıl değiştiğini görmek.
08:29
and reconstructyeniden yapılandırma how the landscapepeyzaj changeddeğişmiş
in responsetepki to this warmingısınma eventolay.
186
497520
3600
08:33
So here, yayyuppi, rockskayalar.
187
501560
1896
İşte, evet, kayalar.
08:35
(LaughterKahkaha)
188
503480
2336
(Gülüşmeler)
08:37
Here'sİşte a pileistif of rockskayalar.
189
505840
1736
İşte bir yığın kaya.
08:39
This yellowSarı blobBLOB here,
190
507600
1616
Buradaki sarı leke,
08:41
this is actuallyaslında a fossilfosil rivernehir,
191
509240
1736
bu aslında bir fosil nehri,
08:43
so just like this cartoonkarikatür I showedgösterdi,
192
511000
1667
tıpkı gösterdiğim karikatür gibi,
08:44
these are depositsmevduat that were
laidkoydu down 55 millionmilyon yearsyıl agoönce.
193
512691
3285
bunlar 55 milyon yıl
önce bırakılmış tortular.
08:48
As geologistsjeologlar, we can go
and look at these up closekapat
194
516000
3096
Jeologlar olarak bizler gidip,
onlara yakından bakabilir
08:51
and reconstructyeniden yapılandırma the landscapepeyzaj.
195
519120
1429
ve tabiatı anlayabiliriz.
08:53
So here'sburada anotherbir diğeri exampleörnek.
196
521240
1496
İşte başka bir örnek.
08:54
The yellowSarı blobBLOB here is a fossilfosil rivernehir.
197
522760
2456
Bu sarı leke bir fosil nehri.
08:57
Here'sİşte anotherbir diğeri one aboveyukarıdaki it.
198
525240
1536
Üstünde bir tane daha var.
08:58
We can go and look in detaildetay
and make measurementsölçümler and observationsgözlemler,
199
526800
3296
Gidebiliriz, detaylı bakabilir
ve ölçümler, gözlemler yapabiliriz,
09:02
and we can measureölçmek featuresÖzellikler.
200
530120
1376
özelliklerini ölçebiliriz.
09:03
For exampleörnek, the featuresÖzellikler
I just highlightedvurgulanmış there
201
531520
2376
Örneğin, burada
vurguladığım özellikler bize
09:05
tell us that this particularbelirli rivernehir
was probablymuhtemelen about threeüç feetayaklar deepderin.
202
533920
3456
özellikle bu nehrin muhtemelen
bir metre olduğunu söylüyor.
09:09
You could wadeçamurda yürümek
acrosskarşısında this cuteşirin little streamakım
203
537400
2096
55 milyon yıl önce burada dolaşsaydınız,
09:11
if you were walkingyürüme around
55 millionmilyon yearsyıl agoönce.
204
539520
2240
bu küçük tatlı dereden
yürüyerek geçebilirdiniz.
09:14
The reddishkırmızımsı stuffşey that's aboveyukarıdaki
and belowaltında those channelskanallar,
205
542480
2896
Bu kanalların üstünde
ve altındaki kırmızımsı şeyler,
09:17
those are ancienteski soiltoprak depositsmevduat.
206
545400
1776
bunlar antik toprak tortuları.
09:19
So we can look at those to tell us
what livedyaşamış and grewbüyüdü on the landscapepeyzaj
207
547200
3856
Yani tüm bunlar bize orada neyin
yaşadığını, büyüdüğünü söyleyebilir
09:23
and to understandanlama how these riversnehirler
were interactingetkileşim with theironların floodplainsfloodplains.
208
551080
3560
ve bu nehirlerin, taşkın yataklarıyla
nasıl etkileşime geçtiğini anlatabilir.
09:27
So we can look in detaildetay
and reconstructyeniden yapılandırma with some specificityözgüllük
209
555680
4376
Detaylı bakabilir ve bu nehirlerin
nasıl aktığına ve tabiatların neye
09:32
how these riversnehirler flowedaktı
and what the landscapesmanzaralar lookedbaktı like.
210
560080
2856
benzediğine dair bazı
özgünlüklerle bunu tanımlayabiliriz.
09:34
So when we do this
for this particularbelirli placeyer
211
562960
2480
Özellikle bu yer için bunu
şu anda yaptığımızda,
09:38
at this time,
212
566160
1216
bu ani ısınma
09:39
if we look what happenedolmuş
before this abruptani warmingısınma eventolay,
213
567400
2736
olayından önce ne olduğuna bakarsak,
09:42
the riversnehirler kindtür of carvedoyma theironların way
down from the mountainsdağlar to the seadeniz,
214
570160
3616
nehirler yollarını bir şekilde
dağlardan denizlere sürdüler
09:45
and they lookedbaktı maybe similarbenzer to what
I showedgösterdi you in the AmazonAmazon RiverNehir basinhavza.
215
573800
5136
ve belki de Amazon Nehri havzasında
size gösterdiğim şeye benzediler.
09:50
But right at the onsetbaşlangıçlı
of this climateiklim changedeğişiklik eventolay,
216
578960
2456
Fakat, iklim değişikliği
olayının başlangıcında,
09:53
the riversnehirler changedeğişiklik dramaticallydramatik.
217
581440
1480
nehirler hızla değiştiler.
09:55
All of a suddenani they got much broadergeniş,
218
583480
1856
Birdenbire daha genişlediler
09:57
and they startedbaşladı to slidekaymak back and forthileri
acrosskarşısında the landscapepeyzaj more readilykolayca.
219
585360
3560
ve o yer üzerinde ileriye ve geriye
daha rahatlıkla gider oldular.
10:01
EventuallySonunda, the riversnehirler reverteddöndürüldü
back to a statebelirtmek, bildirmek that was more similarbenzer
220
589880
3896
Nihayetinde, nehirler bu iklim
olayından önceki hallerine benzeyen
10:05
to what they would have lookedbaktı like
before this climateiklim eventolay,
221
593800
3816
eski hallerine geri döndüler,
10:09
but it tookaldı a long, long time.
222
597640
1640
fakat bu çok, çok uzun zaman aldı.
10:12
So we can go back in earth'sToprak en time
and do these kindsçeşit of reconstructionsrekonstrüksiyonu
223
600240
3856
Yani, dünyanın zamanında geriye
gidebilir ve bu tür canlandırmalar yaparak
10:16
and understandanlama how
earth'sToprak en landscapepeyzaj has changeddeğişmiş
224
604120
2616
dünya tabiatının, böyle
bir iklim olayına bağlı olarak
10:18
in responsetepki to a climateiklim eventolay like this
or a landarazi use eventolay.
225
606760
3776
nasıl değiştiğini anlayabiliriz.
10:22
So some of the waysyolları that riversnehirler changedeğişiklik
226
610560
2096
Nehirlerin değişme biçimlerinden bazıları
10:24
or the reasonsnedenleri that riversnehirler changedeğişiklik
theironların patternmodel and theironların movementshareketler
227
612680
4776
veya nehirlerin biçimlerini ve
hareketlerini değiştirme nedenleri,
10:29
is because of things like with extraekstra waterSu
fallingdüşen on the land'sKara'nın surfaceyüzey
228
617480
3936
hava sıcakken toprağın yüzeyine
düşen fazla su gibi şeylerden kaynaklanır,
10:33
when climateiklim is hotterdaha sıcak,
229
621440
1936
daha çok tortu taşıyabiliriz
10:35
we can movehareket more sedimenttortu
and erodeaşındırmak more sedimenttortu,
230
623400
2536
ve daha çok tortuya neden
olabiliriz, bu da nehirlerin
10:37
and that changesdeğişiklikler how riversnehirler behaveDavranmak.
231
625960
1840
davranışlarını değiştirir.
10:40
So ultimatelyen sonunda,
232
628680
2096
En nihayetinde
10:42
as long as earth'sToprak en surfaceyüzey is our home,
233
630800
2616
dünyanın yüzeyi bizim evimiz olduğu sürece
10:45
we need to carefullydikkatlice manageyönetmek
the resourceskaynaklar and risksriskler
234
633440
3376
dinamik çevrelerde yaşamakla
ilgili kaynakları ve riskleri
10:48
associatedilişkili with livingyaşam
in dynamicdinamik environmentsortamları.
235
636840
2976
daha dikkatli biçimde
yönetmemiz gerekir.
10:51
And I think the only way
we can really do that sustainablysürdürülebilir
236
639840
3936
Bunu gerçekten aralıksız bir
biçimde yapabilmemizin tek yolu da,
10:55
is if we includeDahil etmek informationbilgi
237
643800
2216
tabiatların dünya geçmişinde nasıl
10:58
about how landscapesmanzaralar evolvedgelişti
and behaveddavrandım in earth'sToprak en pastgeçmiş.
238
646040
4096
davrandıkları ve nasıl geliştikleri
hakkında bilgi sahibi olmaktır.
11:02
Thank you.
239
650160
1216
Teşekkürler.
11:03
(ApplauseAlkış)
240
651400
4440
(Alkış)
Translated by Gözde Zülal Solak
Reviewed by Suleyman Cengiz

▲Back to top

ABOUT THE SPEAKER
Liz Hajek - Geoscientist
Liz Hajek studies sedimentary rocks to understand how landscapes change and evolve.

Why you should listen
Liz Hajek's research has contributed new perspectives on how rivers and coastlines move and how sediments record earth history. She is an assistant professor of geosciences at The Pennsylvania State University, where she teaches a range of courses spanning topics from oceanography to petroleum geology. Hajek and her students often conduct fieldwork in rugged places and use computer models and experiments to reveal the rhythms and dynamics of earth's surface. She recently appeared in the NOVA Treasures of the Earth: Power episode and has a paper in the Annual Review of Earth and Planetary Sciences.
More profile about the speaker
Liz Hajek | Speaker | TED.com