English-Video.net comment policy

The comment field is common to all languages

Let's write in your language and use "Google Translate" together

Please refer to informative community guidelines on TED.com

TED2012

Brian Greene: Is our universe the only universe?

Brian Greene: Czy nasz wszechświat to jedyny wszechświat?

Filmed:
3,942,755 views

W centrum współczesnej kosmologii leży zagadka: Czemu nasz Wszechświat wydaje się skalibrowany na powstanie warunków odpowiednich do rozwoju życia? Brian Greene podczas przeglądu najnowszych odkryć naukowych wyjaśnia niesamowitą teorię Wieloświata, który może być kluczem do wyjaśnienia tej zagadki.

- Physicist
Brian Greene is perhaps the best-known proponent of superstring theory, the idea that minuscule strands of energy vibrating in a higher dimensional space-time create every particle and force in the universe. Full bio

A fewkilka monthsmiesiące agotemu
Kilka miesięcy temu
00:15
the NobelLaureat Nagrody Nobla PrizeNagrody in physicsfizyka
przyznano Nagrodę Nobla z fizyki
00:17
was awardednagrodzony to two teamszespoły of astronomersastronomowie
dwóm zespołom astronomów
00:19
for a discoveryodkrycie that has been hailedokrzyknięty
za odkrycie okrzyknięte
00:21
as one of the mostwiększość importantważny
jedną z najważniejszych
00:24
astronomicalastronomiczny observationsobserwacje ever.
obserwacji astronomicznych w historii.
00:26
And todaydzisiaj, after brieflykrótko describingopisujące what they founduznany,
Po krótkim wyjaśnieniu ich odkrycia
00:28
I'm going to tell you about a highlywysoko controversialkontrowersyjny frameworkstruktura
opowiem o kontrowersyjnym kontekście,
00:30
for explainingwyjaśniając theirich discoveryodkrycie,
w jakim je wyjaśniono.
00:33
namelymianowicie the possibilitymożliwość
Mianowicie o możliwości,
00:36
that way beyondpoza the EarthZiemia,
że daleko poza Ziemią,
00:38
the MilkyMleczny Way and other distantodległy galaxiesgalaktyki,
Drogą Mleczną i innymi galaktykami,
00:40
we maymoże find that our universewszechświat
odkryjemy, że nasz Wszechświat
00:43
is not the only universewszechświat,
nie jest jedynym wszechświatem,
00:45
but is insteadzamiast
lecz tylko częścią
00:47
partczęść of a vastogromny complexzłożony of universeswszechświaty
wielkiego zbioru wszechświatów
00:49
that we call the multiverseMultiverse.
nazywanej Wieloświatem.
00:51
Now the ideapomysł of a multiverseMultiverse is a strangedziwne one.
Koncepcja Wieloświata jest dziwna.
00:53
I mean, mostwiększość of us were raisedpodniesiony to believe
Większość z nas dorastała w przekonaniu,
00:56
that the wordsłowo "universewszechświat" meansznaczy everything.
że Wszechświat oznacza wszystko.
00:58
And I say mostwiększość of us with forethoughtprzezorność,
Mówię większość, bo moja 4 letnia córka
01:01
as my four-year-oldczterolatek daughtercórka has heardsłyszał me speakmówić of these ideaspomysły sinceod she was bornurodzony.
słyszy o Wieloświecie od urodzenia.
01:04
And last yearrok I was holdingtrzymać her
W zeszłym roku powiedziałem:
01:07
and I said, "SophiaSophia,
"Sophia, kocham cię
01:09
I love you more than anything in the universewszechświat."
najbardziej we wszechświecie".
01:11
And she turnedobrócony to me and said, "DaddyTatuś,
Zapytała:
01:14
universewszechświat or multiverseMultiverse?"
"We wszechświecie czy Wieloświecie?"
01:16
(LaughterŚmiech)
(Śmiech)
01:18
But barringz wyjątkiem suchtaki an anomalousnietypowe upbringingwychowanie,
Ale bez takiego wychowania
01:21
it is strangedziwne to imaginewyobrażać sobie
trudno sobie wyobrazić
01:24
other realmssfery separateoddzielny from oursnasz,
oddzielne światy,
01:26
mostwiększość with fundamentallyzasadniczo differentróżne featurescechy,
kompletnie różne od naszego,
01:28
that would rightlysłusznie be callednazywa universeswszechświaty of theirich ownwłasny.
ale zasługujące na miano wszechświatów.
01:30
And yetjeszcze,
Mimo że ten koncept
01:33
speculativespekulacyjny thoughchociaż the ideapomysł surelypewno is,
jest oparty na domysłach,
01:35
I aimcel to convinceprzekonać you
chcę was przekonać,
01:37
that there's reasonpowód for takingnabierający it seriouslypoważnie,
że powinniśmy traktować go poważnie,
01:39
as it just mightmoc be right.
bo może być prawdziwy.
01:41
I'm going to tell the storyfabuła of the multiverseMultiverse in threetrzy partsCzęści.
Prelekcję podzielę na trzy części:
01:43
In partczęść one,
W części pierwszej
01:46
I'm going to describeopisać those NobelLaureat Nagrody Nobla Prize-winningWygranie nagrody resultswyniki
powiem o badaniach laureatów Nagrody Nobla.
01:48
and to highlightPodświetl a profoundgłęboki mysteryzagadka
Chcę zwrócić uwagę na tajemnicę,
01:50
whichktóry those resultswyniki revealedujawnione.
na którą wskazują te odkrycia.
01:52
In partczęść two,
W części drugiej,
01:54
I'll offeroferta a solutionrozwiązanie to that mysteryzagadka.
postuluję jak rozwikłać tą tajemnicę
01:56
It's basedna podstawie on an approachpodejście callednazywa stringstrunowy theoryteoria,
w oparciu o teorię strun.
01:58
and that's where the ideapomysł of the multiverseMultiverse
To tutaj pojawia się Wieloświat.
02:00
will come into the storyfabuła.
To tutaj pojawia się Wieloświat.
02:02
FinallyWreszcie, in partczęść threetrzy,
W części trzeciej
02:04
I'm going to describeopisać a cosmologicalkosmologicznej theoryteoria
opowiem o teorii kosmologicznej,
02:06
callednazywa inflationinflacja,
mianowicie o inflacji,
02:08
whichktóry will pullCiągnąć all the piecessztuk of the storyfabuła togetherRazem.
która to wszystko zespoi.
02:10
Okay, partczęść one startszaczyna się back in 1929
Część pierwsza zaczyna się w 1929
02:13
when the great astronomerastronom EdwinEdwin HubbleHubble'a
kiedy Edwin Hubble zrozumiał,
02:17
realizedrealizowany that the distantodległy galaxiesgalaktyki
że odlegle galaktyki
02:19
were all rushinggwałtowny away from us,
oddają się od nas,
02:22
establishingustanawiającego that spaceprzestrzeń itselfsamo is stretchingrozciąganie,
bo przestrzeń się rozszerza.
02:24
it's expandingrozwijanie.
bo przestrzeń się rozszerza.
02:26
Now this was revolutionaryrewolucyjny.
To był przełom.
02:28
The prevailingdominujący wisdommądrość was that on the largestNajwiększa of scaleswaga
Wcześniej Wszechświat
02:31
the universewszechświat was staticstatyczne.
był statyczny.
02:34
But even so,
Wszyscy zgadzali się co do jednego:
02:36
there was one thing that everyonekażdy was certainpewny of:
Wszyscy zgadzali się co do jednego:
02:38
The expansionekspansja mustmusi be slowingspowolnienie down.
Wszechświat rozszerza się coraz wolniej.
02:41
That, much as the gravitationalgrawitacyjny pullCiągnąć of the EarthZiemia
Jak grawitacja Ziemi
02:44
slowsspowalnia the ascentAscent of an applejabłko tossedrzucony upwardw górę,
spowalnia jabłko podrzucone w górę,
02:47
the gravitationalgrawitacyjny pullCiągnąć
tak i siła grawitacji galaktyk
02:50
of eachkażdy galaxygalaktyka on everykażdy other
działających na siebie na wzajem
02:52
mustmusi be slowingspowolnienie
spowalnia rozszerzanie się przestrzeni.
02:54
the expansionekspansja of spaceprzestrzeń.
spowalnia rozszerzanie się przestrzeni.
02:56
Now let's fast-forwardprzewijanie do przodu to the 1990s
Przejdźmy do lat 90. XX wieku
02:58
when those two teamszespoły of astronomersastronomowie
kiedy dwa zespoły astronomów,
03:01
I mentionedwzmiankowany at the outsetpoczątku
o których już wspomniałem,
03:03
were inspirednatchniony by this reasoningrozumowanie
wpadły na pomysł,
03:05
to measurezmierzyć the rateoceniać
by zmierzyć jak bardzo zwalnia
03:07
at whichktóry the expansionekspansja has been slowingspowolnienie.
ekspansja przestrzeni.
03:09
And they did this
Osiągnęli to
03:11
by painstakingSkrupulatność observationsobserwacje
dzięki żmudnym obserwacjom
03:13
of numerousliczny distantodległy galaxiesgalaktyki,
wielu odległych galaktyk,
03:15
allowingpozwalać them to chartwykres
które pozwoliły zobrazować
03:17
how the expansionekspansja rateoceniać has changedzmienione over time.
zmianę tempa ekspansji w czasie.
03:19
Here'sTutaj jest the surpriseniespodzianka:
Byli zaskoczeni odkrywając,
03:22
They founduznany that the expansionekspansja is not slowingspowolnienie down.
że ekspansja wcale nie spowalnia,
03:25
InsteadZamiast tego they founduznany that it's speedingprzyspieszenie up,
lecz przyspiesza
03:28
going fasterszybciej and fasterszybciej.
i to coraz bardziej.
03:30
That's like tossingpodrzucanie an applejabłko upwardw górę
Pomyślcie, że podrzucone jabłko
03:32
and it goesidzie up fasterszybciej and fasterszybciej.
zaczyna przyśpieszać.
03:34
Now if you saw an applejabłko do that,
Widząc takie zjawisko,
03:36
you'dty byś want to know why.
chcielibyście zrozumieć przyczyny.
03:38
What's pushingpchanie on it?
Jakie siły na nie działają?
03:40
SimilarlyPodobnie, the astronomers'Astronomowie resultswyniki
Odkrycia tych astronomów
03:42
are surelypewno well-deservingdobrze zasłużonych of the NobelLaureat Nagrody Nobla PrizeNagrody,
zasłużyły na Nagrodę Nobla,
03:44
but they raisedpodniesiony an analogousanalogiczne questionpytanie.
ale nasunęły też pytanie:
03:47
What forcesiła is drivingnapędowy all galaxiesgalaktyki
jaka siłą sprawia,
03:51
to rushpośpiech away from everykażdy other
że galaktyki oddalają się od siebie
03:53
at an ever-quickeningcoraz szybsza speedprędkość?
coraz szybciej?
03:56
Well the mostwiększość promisingobiecujący answerodpowiedź
Obiecującą odpowiedź
03:59
comespochodzi from an oldstary ideapomysł of Einstein'sEinsteina.
można wysnuć z koncepcji Einsteina.
04:01
You see, we are all used to gravitypowaga
Przyzwyczailiśmy się,
04:04
beingistota a forcesiła that does one thing,
że grawitacja robi tylko jedno:
04:06
pullsciągnie objectsobiekty togetherRazem.
przyciąga obiekty do siebie.
04:09
But in Einstein'sEinsteina theoryteoria of gravitypowaga,
Ale teoria grawitacji Einsteina,
04:11
his generalgenerał theoryteoria of relativitywzględność,
ogólna teoria względności,
04:13
gravitypowaga can alsorównież pushPchać things apartniezależnie.
dopuszcza grawitację, która odpycha.
04:15
How? Well accordingwedług to Einstein'sEinsteina mathmatematyka,
Jak? Wyliczenia Einsteina pokazują,
04:18
if spaceprzestrzeń is uniformlyrównomiernie filledwypełniony
że gdy przestrzeń
04:21
with an invisibleniewidzialny energyenergia,
jest wypełniona energią,
04:23
sortsortować of like a uniformmundur, invisibleniewidzialny mistmgła,
jak jednolitą, niewidoczną mgłą,
04:25
then the gravitypowaga generatedwygenerowany by that mistmgła
wtedy grawitacja tej mgły odpycha.
04:28
would be repulsiveodrażające,
wtedy grawitacja tej mgły odpycha.
04:31
repulsiveodrażające gravitypowaga,
Otrzymujemy antygrawitację,
04:33
whichktóry is just what we need to explainwyjaśniać the observationsobserwacje.
co wyjaśnia te obserwacje.
04:35
Because the repulsiveodrażające gravitypowaga
Odpychająca grawitacja niewidzialnej energii,
04:38
of an invisibleniewidzialny energyenergia in spaceprzestrzeń --
Odpychająca grawitacja niewidzialnej energii,
04:40
we now call it darkciemny energyenergia,
czyli ciemnej energii,
04:42
but I've madezrobiony it smokeySmokey whitebiały here so you can see it --
zabarwiona na szaro, żeby ją było widać,
04:44
its repulsiveodrażające gravitypowaga
to antygrawitacja.
04:47
would causeprzyczyna eachkażdy galaxygalaktyka to pushPchać againstprzeciwko everykażdy other,
Sprawia, że galaktyki odpychają się nawzajem,
04:49
drivingnapędowy expansionekspansja to speedprędkość up,
co przyśpiesza ekspansję,
04:51
not slowpowolny down.
a nie ją spowalnia.
04:53
And this explanationwyjaśnienie
To wyjaśnienie jest dowodem
04:55
representsreprezentuje great progresspostęp.
niezwykłego postępu.
04:57
But I promisedobiecał you a mysteryzagadka
Ale obiecałem wam tajemnicę.
04:59
here in partczęść one.
To jej część pierwsza.
05:02
Here it is.
Kiedy astronomowie obliczyli,
05:04
When the astronomersastronomowie workedpracował out
Kiedy astronomowie obliczyli,
05:06
how much of this darkciemny energyenergia
ile ciemnej energii
05:08
mustmusi be infusingzaszczepienie spaceprzestrzeń
musi znajdować się w przestrzeni,
05:11
to accountkonto for the cosmickosmiczny speedprędkość up,
by wyjaśnić akcelerację ekspansji
05:13
look at what they founduznany.
wyszło im to.
05:15
This numbernumer is smallmały.
To mała wielkość.
05:24
ExpressedWyrażona in the relevantistotnych unitjednostka,
Wyrażona odpowiednią jednostką
05:26
it is spectacularlyspektakularnie smallmały.
jest niesamowicie mała.
05:28
And the mysteryzagadka is to explainwyjaśniać this peculiarPeculiar numbernumer.
Zagadka polega na wyjaśnieniu tej wielkości.
05:30
We want this numbernumer
Chcemy, żeby ta wielkość
05:33
to emergepojawić się from the lawsprawa of physicsfizyka,
wynikła z praw fizyki,
05:35
but so fardaleko no one has founduznany a way to do that.
ale jeszcze nikomu się to nie udało.
05:37
Now you mightmoc wondercud,
Zastanawiacie się pewnie
05:40
should you careopieka?
czy to ważne.
05:43
Maybe explainingwyjaśniając this numbernumer
Może wyjaśnienie
05:45
is just a technicaltechniczny issuekwestia,
to tylko kwestia techniczna,
05:47
a technicaltechniczny detailSzczegół of interestzainteresowanie to expertseksperci,
szczegół ważny dla ekspertów,
05:49
but of no relevancestosowność to anybodyktoś elsejeszcze.
o nikłym znaczeniu dla innych.
05:52
Well it surelypewno is a technicaltechniczny detailSzczegół,
Faktycznie, chodzi o szczegół,
05:54
but some detailsdetale really mattermateria.
ale niektóre szczegóły są bardzo ważne.
05:57
Some detailsdetale providezapewniać
Niektóre szczegóły
05:59
windowsWindows into unchartedUncharted realmssfery of realityrzeczywistość,
to okna na niezbadaną rzeczywistość.
06:01
and this peculiarPeculiar numbernumer maymoże be doing just that,
Ta liczba otworzyła takie okno,
06:03
as the only approachpodejście that's so fardaleko madezrobiony headwayHeadway to explainwyjaśniać it
bo żeby ją wyjaśnić
06:06
invokeswywołuje the possibilitymożliwość of other universeswszechświaty --
musimy dopuścić istnienie innych wszechświatów.
06:09
an ideapomysł that naturallynaturalnie emergeswyłania się from stringstrunowy theoryteoria,
To konsekwencja teorii strun,
06:12
whichktóry takes me to partczęść two: stringstrunowy theoryteoria.
którą zaraz wyjaśnię.
06:15
So holdutrzymać the mysteryzagadka of the darkciemny energyenergia
Na chwilę zapomnijcie
06:18
in the back of your mindumysł
o ciemnej materii,
06:22
as I now go on to tell you
bo chcę wyjaśnić
06:24
threetrzy keyklawisz things about stringstrunowy theoryteoria.
trzy podstawy teorii strun.
06:26
First off, what is it?
Po pierwsze, co to jest?
06:29
Well it's an approachpodejście to realizerealizować Einstein'sEinsteina dreamśnić
To próba urzeczywistnienia marzenia Einsteina
06:31
of a unifiedujednolicony theoryteoria of physicsfizyka,
o jednolitej teorii w fizyce,
06:34
a singlepojedynczy overarchingnadrzędne frameworkstruktura
o jednolitej siatce pojęć
06:37
that would be ablezdolny to describeopisać
która opisałaby
06:39
all the forcessiły at work in the universewszechświat.
wszystkie siły we Wszechświecie.
06:41
And the centralcentralny ideapomysł of stringstrunowy theoryteoria
Sedno teorii strun
06:43
is quitecałkiem straightforwardbezpośredni.
jest całkiem proste.
06:45
It saysmówi that if you examinenależy sprawdzić, czy
Mówi, że oglądając materię
06:47
any piecekawałek of mattermateria ever more finelydrobno,
z coraz mniejszej odległości
06:49
at first you'llTy będziesz find moleculesCząsteczki
z początku widzimy cząsteczki,
06:51
and then you'llTy będziesz find atomsatomy and subatomicsubatomowych particlescząsteczki.
potem atomy i cząstki elementarne.
06:53
But the theoryteoria saysmówi that if you could probesonda smallermniejszy,
Teoria mówi, że na skali jeszcze mniejszej
06:56
much smallermniejszy than we can with existingistniejący technologytechnologia,
niż pozwala dzisiejsza technologia
06:58
you'dty byś find something elsejeszcze insidewewnątrz these particlescząsteczki --
zobaczymy, że cząstki składają się
07:01
a little tinymalutki vibratingwibracyjne filamentżarówki of energyenergia,
z małych, wibrujących włókien energii,
07:04
a little tinymalutki vibratingwibracyjne stringstrunowy.
wibrujących strun.
07:07
And just like the stringssmyczki on a violinskrzypce,
Tak jak w skrzypcach
07:10
they can vibratewibracje in differentróżne patternswzorce
każda struna wibruje inaczej
07:12
producingprodukujący differentróżne musicalmusical notesnotatki.
produkując różne dźwięki.
07:14
These little fundamentalfundamentalny stringssmyczki,
Te podstawowe struny
07:16
when they vibratewibracje in differentróżne patternswzorce,
różnie wibrując
07:18
they produceprodukować differentróżne kindsrodzaje of particlescząsteczki --
tworzą różne cząstki.
07:20
so electronselektrony, quarkskwarki, neutrinosneutrina, photonsfotony,
Elektrony, kwarki, neutrina, fotony
07:22
all other particlescząsteczki
i inne cząstki elementarne.
07:24
would be unitedzjednoczony into a singlepojedynczy frameworkstruktura,
Wszystkie połączone jedną teorią,
07:26
as they would all arisepowstać from vibratingwibracyjne stringssmyczki.
bo powstają dzięki wibrującym strunom.
07:28
It's a compellingprzekonujące pictureobrazek,
To kuszący pomysł,
07:31
a kinduprzejmy of cosmickosmiczny symphonySymfonia,
kosmiczna symfonia,
07:34
where all the richnessbogactwo
której bogactwo
07:36
that we see in the worldświat around us
widoczne w naszym świecie
07:38
emergeswyłania się from the musicmuzyka
powstaje z muzyki
07:40
that these little, tinymalutki stringssmyczki can playgrać.
granej przez maleńkie struny.
07:42
But there's a costkoszt
Ale elegancka unifikacja
07:45
to this elegantelegancki unificationzjednoczenia,
ma też swoją cenę,
07:47
because yearslat of researchBadania
bo lata badań wykazały,
07:49
have shownpokazane that the mathmatematyka of stringstrunowy theoryteoria doesn't quitecałkiem work.
że teoria strun nie do końca działa.
07:51
It has internalwewnętrzny inconsistenciesniespójności,
Zawiera niespójności,
07:54
unlesschyba że we allowdopuszczać
jeśli nie wprowadzimy
07:56
for something whollycałkowicie unfamiliarnieznane --
całkiem nowego elementu:
07:58
extradodatkowy dimensionswymiary of spaceprzestrzeń.
dodatkowych wymiarów przestrzeni.
08:01
That is, we all know about the usualzwykły threetrzy dimensionswymiary of spaceprzestrzeń.
Znamy trzy wymiary przestrzeni.
08:04
And you can think about those
Znacie je jako
08:07
as heightwysokość, widthszerokość and depthgłębokość.
wysokość, szerokość i długość.
08:09
But stringstrunowy theoryteoria saysmówi that, on fantasticallyfantastycznie smallmały scaleswaga,
Teoria strun mówi, że w małych skalach
08:12
there are additionaldodatkowe dimensionswymiary
istnieją dodatkowe wymiary
08:15
crumpledpogniecione to a tinymalutki sizerozmiar so smallmały
ściśnięte do tak małych rozmiarów,
08:17
that we have not detectedwykryte them.
że ich nie wykryliśmy.
08:19
But even thoughchociaż the dimensionswymiary are hiddenukryty,
Mimo że wymiary są ukryte,
08:21
they would have an impactwpływ on things that we can observenależy przestrzegać
wpływają na rzeczy dla nas widoczne,
08:23
because the shapekształt of the extradodatkowy dimensionswymiary
bo ich kształt
08:26
constrainsogranicza how the stringssmyczki can vibratewibracje.
ogranicza wibrowanie strun.
08:29
And in stringstrunowy theoryteoria,
W teorii strun
08:32
vibrationwibracja determinesokreśla everything.
wibracje określają wszystko.
08:34
So particlecząstka massesMas, the strengthsmocne strony of forcessiły,
Masę cząstek, siłę oddziaływań
08:37
and mostwiększość importantlyco ważne, the amountilość of darkciemny energyenergia
i, co najważniejsze, ilość ciemnej energii,
08:39
would be determinedustalona
która też jest określana
08:42
by the shapekształt of the extradodatkowy dimensionswymiary.
przez kształt dodatkowych wymiarów.
08:44
So if we knewwiedziałem the shapekształt of the extradodatkowy dimensionswymiary,
Jeśli poznamy ich kształt,
08:46
we should be ablezdolny to calculateobliczać these featurescechy,
będziemy mogli obliczyć te cechy
08:49
calculateobliczać the amountilość of darkciemny energyenergia.
i ilość ciemnej energii.
08:52
The challengewyzwanie
Największe wyzwanie
08:55
is we don't know
stanowi dla nas fakt,
08:57
the shapekształt of the extradodatkowy dimensionswymiary.
że nie znamy kształtu tych wymiarów.
08:59
All we have
Mamy tylko
09:02
is a listlista of candidatekandydat shapeskształty
listę możliwych kształtów
09:04
alloweddozwolony by the mathmatematyka.
dopuszczonych przez wyliczenia.
09:06
Now when these ideaspomysły were first developedrozwinięty,
Gdy rozwijano te teorie,
09:09
there were only about fivepięć differentróżne candidatekandydat shapeskształty,
było tylko pięć możliwych kształtów.
09:11
so you can imaginewyobrażać sobie
Wyobraźcie sobie
09:13
analyzinganalizowanie them one-by-onejeden po drugim
ich analizę jednego po drugim
09:15
to determineustalać if any yieldwydajność
by sprawdzić,
09:17
the physicalfizyczny featurescechy we observenależy przestrzegać.
czy prowadzą do obserwowanych cech.
09:19
But over time the listlista grewrósł
Z czasem lista się wydłużyła,
09:21
as researchersnaukowcy founduznany other candidatekandydat shapeskształty.
bo naukowcy postulowali nowe kształty.
09:23
From fivepięć, the numbernumer grewrósł into the hundredssetki and then the thousandstysiące --
Z pięciu zrobiło się setki, a potem tysiące.
09:25
A largeduży, but still manageablew zarządzaniu, collectionkolekcja to analyzeanalizować,
Spore zadanie, ale nadal wykonalne,
09:28
sinceod after all,
bo w końcu doktoranci
09:31
graduateukończyć studentsstudenci need something to do.
też muszą mieć zajęcie.
09:33
But then the listlista continuednieprzerwany to growrosnąć
Jednak lista robiła się coraz dłuższa
09:36
into the millionsmiliony and the billionsmiliardy, untilaż do todaydzisiaj.
dopuszczając miliony i miliardy.
09:38
The listlista of candidatekandydat shapeskształty
Dziś lista możliwych kształtów
09:41
has soaredwzrosła to about 10 to the 500.
rozrosła się do 10 do pięćsetnej potęgi.
09:43
So, what to do?
Co więc zrobić?
09:48
Well some researchersnaukowcy lostStracony heartserce,
Niektórzy się zniechęcili,
09:51
concludingpodsumowując that was so manywiele candidatekandydat shapeskształty for the extradodatkowy dimensionswymiary,
bo liczne kształty dawały początek
09:54
eachkażdy givingdający risewzrost to differentróżne physicalfizyczny featurescechy,
innym własnościom fizycznym,
09:57
stringstrunowy theoryteoria would never make
więc teorii strun
10:00
definitiveostateczne, testablesprawdzalne predictionsprognozy.
nigdy nie da się zweryfikować.
10:02
But othersinni turnedobrócony this issuekwestia on its headgłowa,
Inni wywrócili wszystko do góry nogami,
10:04
takingnabierający us to the possibilitymożliwość of a multiverseMultiverse.
rozważając możliwość istnienia Wieloświata.
10:08
Here'sTutaj jest the ideapomysł.
Zaraz to wyjaśnię.
10:10
Maybe eachkażdy of these shapeskształty is on an equalrówny footingzasadach with everykażdy other.
Może każdy z nich ma taką samą rację bytu.
10:12
EachKażdy is as realreal as everykażdy other,
Każdy kształt jest tak samo prawdziwy
10:15
in the sensesens
w tym sensie,
10:17
that there are manywiele universeswszechświaty,
że jest wiele wszechświatów,
10:19
eachkażdy with a differentróżne shapekształt, for the extradodatkowy dimensionswymiary.
każdy z innymi kształtami dodatkowych wymiarów.
10:21
And this radicalrodnik proposalwniosek
Ta radykalna propozycja
10:24
has a profoundgłęboki impactwpływ on this mysteryzagadka:
ma wielki wpływ na naszą zagadkę,
10:26
the amountilość of darkciemny energyenergia revealedujawnione by the NobelLaureat Nagrody Nobla Prize-winningWygranie nagrody resultswyniki.
na wyznaczoną ilość ciemnej energii.
10:29
Because you see,
Otóż jeśli istnieją inne wszechświaty
10:32
if there are other universeswszechświaty,
Otóż jeśli istnieją inne wszechświaty
10:34
and if those universeswszechświaty
i jeśli dzięki dodatkowym wymiarom
10:37
eachkażdy have, say, a differentróżne shapekształt for the extradodatkowy dimensionswymiary,
mają one inne kształty,
10:39
then the physicalfizyczny featurescechy of eachkażdy universewszechświat will be differentróżne,
to każdy będzie miał własne cechy fizyczne,
10:43
and in particularszczególny,
a w szczególności
10:45
the amountilość of darkciemny energyenergia in eachkażdy universewszechświat
ilość ciemnej energii
10:47
will be differentróżne.
w każdym będzie inna.
10:49
WhichCo meansznaczy that the mysteryzagadka
Kluczem do wyjaśnienia
10:51
of explainingwyjaśniając the amountilość of darkciemny energyenergia we'vemamy now measuredwymierzony
obliczonej ilości ciemnej energii
10:53
would take on a whollycałkowicie differentróżne characterpostać.
będzie zupełnie co innego.
10:55
In this contextkontekst,
Prawa fizyki nie mogą wyjaśnić
10:58
the lawsprawa of physicsfizyka can't explainwyjaśniać one numbernumer for the darkciemny energyenergia
konkretnej ilości ciemnej energii,
11:00
because there isn't just one numbernumer,
bo nie jest to jedna wartość,
11:03
there are manywiele numbersliczby.
ale wiele wartości.
11:06
WhichCo meansznaczy
Co oznacza,
11:08
we have been askingpytając the wrongźle questionpytanie.
że zadawaliśmy złe pytanie.
11:10
It's that the right questionpytanie to askzapytać is,
Powinniśmy zapytać,
11:13
why do we humansludzie find ourselvesmy sami in a universewszechświat
czemu znaleźliśmy się we wszechświecie,
11:15
with a particularszczególny amountilość of darkciemny energyenergia we'vemamy measuredwymierzony
który zawiera tyle właśnie ciemnej energii,
11:18
insteadzamiast of any of the other possibilitiesmożliwości
zamiast w innym z możliwych wszechświatów?
11:21
that are out there?
zamiast w innym z możliwych wszechświatów?
11:24
And that's a questionpytanie on whichktóry we can make headwayHeadway.
To pytanie oznacza postęp.
11:26
Because those universeswszechświaty
Te wszechświaty,
11:29
that have much more darkciemny energyenergia than oursnasz,
które mają więcej ciemnej energii,
11:31
wheneverkiedy tylko mattermateria triespróbuje to clumpKępa into galaxiesgalaktyki,
nie pozwalają na powstanie galaktyk,
11:33
the repulsiveodrażające pushPchać of the darkciemny energyenergia is so strongsilny
bo antygrawitacja ciemnej energii
11:36
that it blowswieje the clumpKępa apartniezależnie
odpycha materię,
11:39
and galaxiesgalaktyki don't formformularz.
nie pozwalając na formowanie galaktyk.
11:41
And in those universeswszechświaty that have much lessmniej darkciemny energyenergia,
Wszechświaty, które mają mniej ciemnej energii
11:43
well they collapsezawalić się back on themselvessami so quicklyszybko
bardzo szybko się zapadają,
11:46
that, again, galaxiesgalaktyki don't formformularz.
więc tam też nie powstają galaktyki.
11:48
And withoutbez galaxiesgalaktyki, there are no starsgwiazdy, no planetsplanety
Bez galaktyk nie ma gwiazd ani planet,
11:51
and no chanceszansa
i nie ma szansy
11:54
for our formformularz of life
na powstanie życia
11:56
to exististnieć in those other universeswszechświaty.
w znanej nam formie.
11:58
So we find ourselvesmy sami in a universewszechświat
Jesteśmy we Wszechświecie,
12:00
with the particularszczególny amountilość of darkciemny energyenergia we'vemamy measuredwymierzony
który zawiera konkretną ilość ciemnej energii,
12:02
simplypo prostu because our universewszechświat has conditionswarunki
bo warunki w naszym Wszechświecie
12:05
hospitablegościnny to our formformularz of life.
sprzyjają powstaniu znanych nam form życia.
12:08
And that would be that.
To wszystko.
12:12
MysteryTajemnica solvedrozwiązany,
Zagadka rozwiązana,
12:14
multiverseMultiverse founduznany.
Wieloświat odnaleziony.
12:16
Now some find this explanationwyjaśnienie unsatisfyingniesatysfakcjonujące.
Niektórym to wyjaśnienie nie wystarczy.
12:18
We're used to physicsfizyka
Polegamy na fizyce,
12:23
givingdający us definitiveostateczne explanationswyjaśnienia for the featurescechy we observenależy przestrzegać.
która wyjaśnia obserwowalny świat.
12:25
But the pointpunkt is,
Chodzi jednak o to,
12:28
if the featurececha you're observingobserwując
że cechy, które widzimy
12:30
can and does take on
przybierają różne formy i wartości
12:33
a wideszeroki varietyróżnorodność of differentróżne valueswartości
przybierają różne formy i wartości
12:35
acrossprzez the widerszerszy landscapekrajobraz of realityrzeczywistość,
w szeroko rozumianej rzeczywistości.
12:37
then thinkingmyślący one explanationwyjaśnienie
Przyjmowanie jednego wyjaśnienia
12:40
for a particularszczególny valuewartość
dla konkretnej wartości
12:42
is simplypo prostu misguidedźle.
jest błędne.
12:44
An earlywcześnie exampleprzykład
Wczesnym tego przykładem
12:47
comespochodzi from the great astronomerastronom JohannesJohannes KeplerKepler
jest praca Keplera,
12:49
who was obsessedobsesję with understandingzrozumienie
który miał obsesję
12:52
a differentróżne numbernumer --
na punkcie zrozumienia pewnej wartości:
12:54
why the SunSłońce is 93 millionmilion milesmile away from the EarthZiemia.
czemu Słońce dzieli od Ziemi 150 mln. km?
12:56
And he workedpracował for decadesdziesiątki lat tryingpróbować to explainwyjaśniać this numbernumer,
Kilkadziesiąt lat zmagał się z tym bezowocnie,
13:00
but he never succeededudało się, and we know why.
a my wiemy czemu.
13:03
KeplerKepler was askingpytając
Kepler zadawał niewłaściwe pytanie.
13:06
the wrongźle questionpytanie.
Kepler zadawał niewłaściwe pytanie.
13:08
We now know that there are manywiele planetsplanety
Istnieje wiele planet
13:10
at a wideszeroki varietyróżnorodność of differentróżne distancesodległości from theirich hostgospodarz starsgwiazdy.
w różnych odległościach od swoich gwiazd.
13:13
So hopingmieć nadzieję that the lawsprawa of physicsfizyka
Nadzieja, że prawa fizyki
13:16
will explainwyjaśniać one particularszczególny numbernumer, 93 millionmilion milesmile,
wyjaśnią konkretną wartość, 150 mln. km.,
13:19
well that is simplypo prostu wrongheadeduparty.
jest płonna.
13:22
InsteadZamiast tego the right questionpytanie to askzapytać is,
Poprawne pytanie to:
13:25
why do we humansludzie find ourselvesmy sami on a planetplaneta
czemu ludzie są na planecie,
13:27
at this particularszczególny distancedystans,
która jest w tej konkretnej odległości
13:30
insteadzamiast of any of the other possibilitiesmożliwości?
od swojej gwiazdy?
13:32
And again, that's a questionpytanie we can answerodpowiedź.
Na to pytanie możemy odpowiedzieć.
13:35
Those planetsplanety whichktóry are much closerbliższy to a stargwiazda like the SunSłońce
Planety bliżej gwiazdy
13:38
would be so hotgorąco
są za gorące
13:41
that our formformularz of life wouldn'tnie exististnieć.
dla istnienia znanych nam form życia.
13:43
And those planetsplanety that are much fartherdalej away from the stargwiazda,
Planety, które są dalej,
13:45
well they're so coldzimno
są za zimne,
13:48
that, again, our formformularz of life would not take holdutrzymać.
by życie mogło się na nich pojawić.
13:50
So we find ourselvesmy sami
Jesteśmy na planecie,
13:52
on a planetplaneta at this particularszczególny distancedystans
w tej a nie innej odległości od Słońca,
13:54
simplypo prostu because it yieldsplony conditionswarunki
bo właśnie tutaj są warunki
13:56
vitalistotny to our formformularz of life.
niezbędne do powstania życia.
13:58
And when it comespochodzi to planetsplanety and theirich distancesodległości,
Badanie planet i ich położenia
14:01
this clearlywyraźnie is the right kinduprzejmy of reasoningrozumowanie.
to właściwy trop.
14:04
The pointpunkt is,
To samo się tyczy wszechświatów
14:08
when it comespochodzi to universeswszechświaty and the darkciemny energyenergia that they containzawierać,
i ilości ciemnej energii, którą zawierają;
14:10
it maymoże alsorównież be the right kinduprzejmy of reasoningrozumowanie.
to również właściwy trop.
14:13
One keyklawisz differenceróżnica, of coursekurs,
Zasadnicza różnica polega na tym,
14:17
is we know that there are other planetsplanety out there,
że wiemy o istnieniu innych planet,
14:20
but so fardaleko I've only speculatedspekulowali on the possibilitymożliwość
ale istnienie innych wszechświatów
14:22
that there mightmoc be other universeswszechświaty.
było do tej pory jedynie spekulacją.
14:25
So to pullCiągnąć it all togetherRazem,
By to wszystko zebrać
14:27
we need a mechanismmechanizm
potrzebny nam mechanizm
14:29
that can actuallytak właściwie generateGenerować other universeswszechświaty.
powstawania wszechświatów.
14:31
And that takes me to my finalfinał partczęść, partczęść threetrzy.
To prowadzi nas do ostatniej, trzeciej części.
14:34
Because suchtaki a mechanismmechanizm has been founduznany
Taki mechanizm został odkryty,
14:37
by cosmologistsKosmologowie tryingpróbować to understandzrozumieć the BigDuże BangBang.
przez kosmologów studiujących Wielki Wybuch.
14:40
You see, when we speakmówić of the BigDuże BangBang,
Mówiąc o Wielkim Wybuchu
14:43
we oftenczęsto have an imageobraz
mamy w głowie obraz
14:45
of a kinduprzejmy of cosmickosmiczny explosioneksplozja
kosmicznej eksplozji,
14:47
that createdstworzony our universewszechświat
która stworzyła wszechświat
14:49
and setzestaw spaceprzestrzeń rushinggwałtowny outwardna zewnątrz.
i rozepchnęła przestrzeń.
14:51
But there's a little secretsekret.
Ale jest mały sekret.
14:54
The BigDuże BangBang leavesodchodzi out something prettyładny importantważny,
Wielki Wybuch pomija ważną kwestię:
14:56
the BangBang.
sam Wybuch.
14:59
It tellsmówi us how the universewszechświat evolvedewoluował after the BangBang,
Mówi nam o rozwoju wszechświata po Wybuchu,
15:01
but givesdaje us no insightwgląd
ale nie wyjaśnia
15:04
into what would have powerednapędzany the BangBang itselfsamo.
przyczyny Wybuchu.
15:06
And this gapszczelina was finallywreszcie filledwypełniony
Ta luka została zapełniona
15:10
by an enhancedulepszony versionwersja of the BigDuże BangBang theoryteoria.
przez udoskonaloną teorię Wielkiego Wybuchu,
15:12
It's callednazywa inflationaryinflacyjna cosmologykosmologia,
zwaną inflacją kosmologiczną.
15:14
whichktóry identifiedzidentyfikowane a particularszczególny kinduprzejmy of fuelpaliwo
Określa ona rodzaj paliwa,
15:17
that would naturallynaturalnie generateGenerować
które może napędzać
15:21
an outwardna zewnątrz rushpośpiech of spaceprzestrzeń.
ekspansję przestrzeni.
15:23
The fuelpaliwo is basedna podstawie on something callednazywa a quantumkwant fieldpole,
Paliwo jest oparte na polu kwantowym,
15:25
but the only detailSzczegół that matterssprawy for us
ale dla nas ważne jest tylko to,
15:28
is that this fuelpaliwo provesudowodni to be so efficientwydajny
że to paliwo jest tak wydajne,
15:31
that it's virtuallywirtualnie impossibleniemożliwy
że praktycznie nie da się
15:34
to use it all up,
zużyć go w całości,
15:36
whichktóry meansznaczy in the inflationaryinflacyjna theoryteoria,
co w teorii inflacji oznacza,
15:38
the BigDuże BangBang givingdający risewzrost to our universewszechświat
że Wielki Wybuch
15:40
is likelyprawdopodobne not a one-timejednorazowe eventzdarzenie.
nie jest odosobniony.
15:43
InsteadZamiast tego the fuelpaliwo not only generatedwygenerowany our BigDuże BangBang,
Paliwo, które dało początek Wielkiemu Wybuchowi
15:46
but it would alsorównież generateGenerować countlessniezliczony other BigDuże BangsGrzywka,
może dać początek innym Wielkim Wybuchom,
15:49
eachkażdy givingdający risewzrost to its ownwłasny separateoddzielny universewszechświat
z których każdy owocuje osobnym wszechświatem.
15:55
with our universewszechświat becomingtwarzowy but one bubblebańka
Nasz Wszechświat staje się jedną bańką,
15:58
in a grandwielki cosmickosmiczny bubblebańka bathkąpiel of universeswszechświaty.
w wielkiej kosmicznej pianie wszechświatów.
16:00
And now, when we meldmeldunku this with stringstrunowy theoryteoria,
Łącząc to z teorią strun,
16:03
here'soto jest the pictureobrazek we're led to.
widzimy ten obraz:
16:05
EachKażdy of these universeswszechświaty has extradodatkowy dimensionswymiary.
każdy ze wszechświatów ma dodatkowe wymiary.
16:07
The extradodatkowy dimensionswymiary take on a wideszeroki varietyróżnorodność of differentróżne shapeskształty.
Te wymiary mogą mieć różne kształty.
16:09
The differentróżne shapeskształty yieldwydajność differentróżne physicalfizyczny featurescechy.
Różne kształty skutkują różnymi cechami fizycznymi.
16:12
And we find ourselvesmy sami in one universewszechświat insteadzamiast of anotherinne
Jesteśmy w tym Wszechświecie a nie innym,
16:15
simplypo prostu because it's only in our universewszechświat
bo tylko w naszym Wszechświecie
16:18
that the physicalfizyczny featurescechy, like the amountilość of darkciemny energyenergia,
te wielkości fizyczne, ilość ciemnej energii,
16:21
are right for our formformularz of life to take holdutrzymać.
sprzyjają powstaniu znanych nam form życia.
16:24
And this is the compellingprzekonujące but highlywysoko controversialkontrowersyjny pictureobrazek
To pociągający acz kontrowersyjny obraz
16:28
of the widerszerszy cosmoskosmos
większego kosmosu,
16:31
that cutting-edgenajnowocześniejsze observationobserwacja and theoryteoria
który najnowsza technologia i teorie
16:33
have now led us to seriouslypoważnie considerrozważać.
każą nam poważnie wziąć pod uwagę.
16:35
One bigduży remainingpozostały questionpytanie, of coursekurs, is,
Pozostaje pytanie,
16:39
could we ever confirmpotwierdzać
czy kiedyś potwierdzimy
16:43
the existenceistnienie of other universeswszechświaty?
istnienie innych wszechświatów?
16:46
Well let me describeopisać
Opowiem w jaki sposób
16:49
one way that mightmoc one day happenzdarzyć.
może do tego dojść.
16:51
The inflationaryinflacyjna theoryteoria
Teorię inflacji już można zweryfikować
16:54
alreadyjuż has strongsilny observationalobserwacyjne supportwsparcie.
dzięki obserwacjom.
16:56
Because the theoryteoria predictsprzewiduje
Ta teoria przewiduje,
16:58
that the BigDuże BangBang would have been so intenseintensywny
że Wielki Wybuch był tak intensywny
17:00
that as spaceprzestrzeń rapidlyszybko expandedrozszerzony,
że gdy przestrzeń się rozszerzyła,
17:02
tinymalutki quantumkwant jitterstrema from the micromikro worldświat
kwantowe wibracje z mikro świata
17:05
would have been stretchedrozciągnięty out to the macromakro worldświat,
rozciągnęły się na makro świat,
17:07
yieldingplonowanie a distinctivecharakterystyczny fingerprintlinii papilarnych,
pozostawiając widoczny ślad:
17:10
a patternwzór of slightlynieco hottercieplejsze spotskropki and slightlynieco colderzimniej spotskropki,
wzór gorętszych i zimniejszych obszarów kosmosu,
17:13
acrossprzez spaceprzestrzeń,
wzór gorętszych i zimniejszych obszarów kosmosu,
17:15
whichktóry powerfulpotężny telescopesteleskopy have now observedzauważony.
co potwierdziły silne teleskopy.
17:17
Going furtherdalej, if there are other universeswszechświaty,
Jeśli inne wszechświaty istnieją,
17:20
the theoryteoria predictsprzewiduje that everykażdy so oftenczęsto
to według teorii
17:23
those universeswszechświaty can collidezderzać się.
te wszechświaty się zderzają.
17:25
And if our universewszechświat got hittrafienie by anotherinne,
Jeśli nasz wszechświat
17:27
that collisionkolizji
zderzył się z innym,
17:29
would generateGenerować an additionaldodatkowe subtlesubtelny patternwzór
pozostawiłoby to nieznaczny ślad
17:31
of temperaturetemperatura variationswariacje acrossprzez spaceprzestrzeń
w różnicach temperatury przestrzeni,
17:33
that we mightmoc one day
który kiedyś może uda nam się odkryć.
17:35
be ablezdolny to detectwykryć.
który kiedyś może uda nam się odkryć.
17:37
And so exoticegzotyczne as this pictureobrazek is,
Choć pomysł wydaje się dziwny,
17:39
it maymoże one day be groundeduziemiony
pewnego dnia
17:42
in observationsobserwacje,
może znaleźć poparcie w obserwacjach,
17:44
establishingustanawiającego the existenceistnienie of other universeswszechświaty.
potwierdzając istnienie innych wszechświatów.
17:46
I'll concludewyciągnąć wniosek
Zakończę prelekcję
17:49
with a strikinguderzający implicationdomniemanie
ważnym wnioskiem
17:51
of all these ideaspomysły
który wynika z tych koncepcji
17:54
for the very fardaleko futureprzyszłość.
dla dalekiej przyszłości.
17:56
You see, we learnednauczyli
Nauczyliśmy się,
17:58
that our universewszechświat is not staticstatyczne,
że Wszechświat nie jest statyczny,
18:00
that spaceprzestrzeń is expandingrozwijanie,
że następuje ekspansja przestrzeni,
18:02
that that expansionekspansja is speedingprzyspieszenie up
że jej tempo wzrasta,
18:04
and that there mightmoc be other universeswszechświaty
że mogą istnieć inne wszechświaty,
18:06
all by carefullyostrożnie examiningBadanie
a to wszystko dzięki analizie
18:08
faintsłaby pinpointsPinPoints of starlightStarlight
położenia nikłego światła gwiazd,
18:10
comingprzyjście to us from distantodległy galaxiesgalaktyki.
pochodzącego z odległych galaktyk.
18:12
But because the expansionekspansja is speedingprzyspieszenie up,
Tempo ekspansji wzrasta,
18:15
in the very fardaleko futureprzyszłość,
więc w odległej przyszłości
18:18
those galaxiesgalaktyki will rushpośpiech away so fardaleko and so fastszybki
te galaktyki będą się oddalać tak szybko,
18:20
that we won'tprzyzwyczajenie be ablezdolny to see them --
że nie będzie można ich dostrzec.
18:23
not because of technologicaltechniczny limitationsograniczenia,
Nie ze względu na ograniczenia technologiczne,
18:26
but because of the lawsprawa of physicsfizyka.
ale ze względu na prawa fizyki.
18:28
The lightlekki those galaxiesgalaktyki emitemitują,
Światło galaktyk,
18:30
even travelingpodróżny at the fastestnajszybszy speedprędkość, the speedprędkość of lightlekki,
nawet podróżując z prędkością światła,
18:32
will not be ablezdolny to overcomeprzezwyciężać
nie pokona poszerzającej się otchłani
18:35
the ever-wideningcoraz więcej gulfZatoka betweenpomiędzy us.
jaka między nami powstanie.
18:37
So astronomersastronomowie in the fardaleko futureprzyszłość
Astronomowie w dalekiej przyszłości
18:40
looking out into deepgłęboki spaceprzestrzeń
patrząc w niebo
18:42
will see nothing but an endlessnieskończony stretchrozciągać
zobaczą tylko nieskończoną,
18:44
of staticstatyczne, inkyInky, blackczarny stillnesscisza.
nieruchomą ciemność.
18:47
And they will concludewyciągnąć wniosek
Wtedy uznają,
18:51
that the universewszechświat is staticstatyczne and unchangingniezmienny
że Wszechświat jest statyczny i niezmienny,
18:53
and populatedzaludniony by a singlepojedynczy centralcentralny oasisOasis of mattermateria
z samotną oazą materii,
18:55
that they inhabitzamieszkują --
w której mieszkają.
18:58
a pictureobrazek of the cosmoskosmos
Jak dobrze wiemy, taki obraz kosmosu
19:00
that we definitivelyostatecznie know to be wrongźle.
jest błędny.
19:02
Now maybe those futureprzyszłość astronomersastronomowie will have recordsdokumentacja
Może astronomowie przyszłości
19:05
handedprzekazany down from an earlierwcześniej eraera,
dotrą do zapisów z wcześniejszej ery,
19:08
like oursnasz,
które zaświadczą
19:10
attestingpotwierdzające to an expandingrozwijanie cosmoskosmos
o ekspansji Wszechświata
19:12
teemingROI with galaxiesgalaktyki.
pełnego galaktyk.
19:14
But would those futureprzyszłość astronomersastronomowie
Ale czy dadzą wiarę
19:16
believe suchtaki ancientstarożytny knowledgewiedza, umiejętności?
starożytnej wiedzy?
19:18
Or would they believe
Czy raczej uwierzą
19:21
in the blackczarny, staticstatyczne emptypusty universewszechświat
w czarny, statyczny Wszechświat,
19:23
that theirich ownwłasny state-of-the-artstate-of-the-art observationsobserwacje revealodsłonić?
potwierdzony przez ich własne obserwacje?
19:26
I suspectposądzać the latterte ostatnie.
Podejrzewam to drugie.
19:30
WhichCo meansznaczy that we are livingżycie
Jesteśmy uprzywilejowani,
19:32
throughprzez a remarkablywybitnie privilegeduprzywilejowany eraera
żyjąc w tym niesamowitym okresie,
19:34
when certainpewny deepgłęboki truthsprawdy about the cosmoskosmos
kiedy podstawowe prawdy o wszechświecie
19:37
are still withinw ciągu reachdosięgnąć
są nadal w zasięgu ręki,
19:39
of the humanczłowiek spiritduch of explorationbadanie.
gotowe do odkrycia.
19:41
It appearspojawia się that it maymoże not always be that way.
Nie zawsze tak będzie.
19:43
Because today'sdzisiaj astronomersastronomowie,
Dzisiejsi astronomowie
19:48
by turningobrócenie powerfulpotężny telescopesteleskopy to the skyniebo,
kierując teleskopy w niebo,
19:50
have capturedschwytany a handfulgarść of starklyjaskrawo informativepouczające photonsfotony --
wyłapali niezwykle pouczające fotony,
19:53
a kinduprzejmy of cosmickosmiczny telegramTelegram
które są jak kosmiczny telegram,
19:56
billionsmiliardy of yearslat in transittranzyt.
w drodze od miliardów lat.
19:59
and the messagewiadomość echoingPodzielając acrossprzez the ageswieczność is clearjasny.
Ta ponadczasowa wiadomość jest jasna.
20:01
SometimesCzasami natureNatura guardsosłony her secretstajniki
Czasami natura ukrywa swe sekrety
20:05
with the unbreakableNietłukące gripuchwyt
w zaciśniętej pięści
20:08
of physicalfizyczny lawprawo.
praw fizyki.
20:10
SometimesCzasami the trueprawdziwe natureNatura of realityrzeczywistość beckonskiwa
Czasem prawda o rzeczywistości
20:12
from just beyondpoza the horizonhoryzont.
kryje się tuż za horyzontem.
20:16
Thank you very much.
Dziękuję.
20:19
(ApplauseAplauz)
(Brawa)
20:21
ChrisChris AndersonAnderson: BrianBrian, thank you.
Chris Anderson: Dziękuję Brian.
20:25
The rangezasięg of ideaspomysły you've just spokenMówiony about
Mówiłeś o tylu niesamowitych,
20:27
are dizzyingoszałamiający, exhilaratingradosny, incredibleniesamowite.
oszałamiających i ekscytujących rzeczach.
20:29
How do you think
Twoim zdaniem,
20:32
of where cosmologykosmologia is now,
gdzie jest teraz kosmologia,
20:34
in a sortsortować of historicalhistoryczny sidebok?
z punktu widzenia historii?
20:36
Are we in the middleśrodkowy of something unusualniezwykły historicallyhistorycznie in your opinionopinia?
Czy jesteśmy w centrum czegoś niezwykłego?
20:38
BGBG: Well it's hardciężko to say.
BG: Trudno powiedzieć.
20:41
When we learnuczyć się that astronomersastronomowie of the fardaleko futureprzyszłość
Wiedząc, że przyszli astronomowie
20:43
maymoże not have enoughdość informationInformacja to figurepostać things out,
nie będą mieli wystarczających danych,
20:46
the naturalnaturalny questionpytanie is, maybe we're alreadyjuż in that positionpozycja
by cokolwiek odkryć, można zakładać,
20:49
and certainpewny deepgłęboki, criticalkrytyczny featurescechy of the universewszechświat
że kluczowe cechy Wszechświata
20:52
alreadyjuż have escapeduciekł our abilityzdolność to understandzrozumieć
również umknęły naszej możliwości pojmowania,
20:55
because of how cosmologykosmologia evolvesewoluuje.
bo kosmologia wciąż ewoluuje.
20:58
So from that perspectiveperspektywiczny,
Być może
21:00
maybe we will always be askingpytając questionspytania
zawsze będziemy zadawać pytania,
21:02
and never be ablezdolny to fullycałkowicie answerodpowiedź them.
na które nigdy nie poznamy odpowiedzi.
21:04
On the other handdłoń, we now can understandzrozumieć
Z drugiej strony,
21:06
how oldstary the universewszechświat is.
teraz znamy wiek Wszechświata.
21:08
We can understandzrozumieć
Rozumiemy jak interpretować dane
21:10
how to understandzrozumieć the datadane from the microwavekuchenka mikrofalowa backgroundtło radiationpromieniowanie
z mikrofalowego promieniowania tła,
21:12
that was setzestaw down 13.72 billionmiliard yearslat agotemu --
które powstało 13,72 mld lat temu.
21:15
and yetjeszcze, we can do calculationsobliczenia todaydzisiaj to predictprzepowiadać, wywróżyć how it will look
Dziś jesteśmy w stanie wyliczyć, jak miało wyglądać,
21:18
and it matchesmecze.
i nasze obliczenia się sprawdzają.
21:20
HolyŚwięty cowkrowa! That's just amazingniesamowity.
To niesamowite.
21:22
So on the one handdłoń, it's just incredibleniesamowite where we'vemamy gottenzdobyć,
Zaszliśmy niesamowicie daleko,
21:24
but who knowswie what sortsortować of blocksBloki we maymoże find in the futureprzyszłość.
ale kto wie, co nas czeka w przyszłości.
21:27
CACA: You're going to be around for the nextNastępny fewkilka daysdni.
CA: Będziesz z nami przez kilka dni.
21:31
Maybe some of these conversationsrozmowy can continueKontyntynuj.
Może zdążymy jeszcze o tym porozmawiać.
21:34
Thank you. Thank you, BrianBrian. (BGBG: My pleasureprzyjemność.)
Dziękuję, Brian.
BG: Nie ma za co.
21:36
(ApplauseAplauz)
(Brawa)
21:38
Translated by Kinga Skorupska
Reviewed by Rysia Wand

▲Back to top

About the speaker:

Brian Greene - Physicist
Brian Greene is perhaps the best-known proponent of superstring theory, the idea that minuscule strands of energy vibrating in a higher dimensional space-time create every particle and force in the universe.

Why you should listen

Greene, a professor of physics and mathematics at Columbia University, has focused on unified theories for more than 25 years, and has written several best-selling and non-technical books on the subject including The Elegant Universe, a Pulitzer finalist, and The Fabric of the Cosmos — each of which has been adapted into a NOVA mini-series. His latest book, The Hidden Reality, explores the possibility that our universe is not the only universe.

Greene believes science must be brought to general audiences in new and compelling ways, such as his live stage odyssey, Icarus at the Edge of Time, with original orchestral score by Philip Glass, and the annual World Science Festival, which he co-founded in 2008 with journalist Tracy Day.

More profile about the speaker
Brian Greene | Speaker | TED.com