English-Video.net comment policy

The comment field is common to all languages

Let's write comments in your language and use "Google Translate" together

Please refer to informative community guidelines on TED.com

TEDLagos Ideas Search

Stephanie Busari: How fake news does real harm

Stephanie Busari: Si lajmet e rreme bëjnë dëme reale

Filmed:
1,266,071 views

Në 14 prill 2014, terroristët e organizatës Boko Haram rrëmbyen mbi 200 vajza shkolle nga qyteti Chibok, në Nigeri. Nëpër botë, krimi u epitetizua nga slogani #BringBackOurGirls-- por në Nigeri, zyrtarët qeveritarë e quajtën krimin një rreng, duke çoroditur dhe vonuar çdo përpjekje për të shpëtuar vajzat. Në këtë fjalim të fuqishëm, gazetarja Stephanie Busari tregon tragjedinë e Chibok për të shpjeguar rrezikun vdekjeprurës të lajmeve të rreme dhe asaj çka ne mund të bëjmë për ta ndaluar.

- Journalist
Stephanie Busari is a journalist and editor at CNN International Digital. Full bio

I want to tell you a story about a girl.
Dua t'ju tregoj historinë e një vajze.
00:13
But I can't tell you her real name.
Por s'mund t'ju them
emrin e saj të vërtetë.
00:16
So let's just call her Hadiza.
Kështu që, le ta quajmë Hadiza.
00:19
Hadiza is 20.
Hadiza është 20 vjeç.
00:21
She's shy,
Është e turpshme,
00:23
but she has a beautiful smile
that lights up her face.
por ka një buzëqeshje të bukur
që ndriçon i fytyrën.
00:24
But she's in constant pain.
Por ajo ka dhimbje të vazhdueshme.
00:28
And she will likely be on medication
for the rest of her life.
Dhe ka të ngjarë që të jetë me ilaçe
për gjithë pjesën tjetër të jetës.
00:32
Do you want to know why?
Doni ta dini pse?
00:37
Hadiza is a Chibok girl,
Hadiza është një vajzë nga Chibok,
00:39
and on April 14, 2014, she was kidnapped
dhe në 14 Prill 2014 u rrëmbye
00:42
by Boko Haram terrorists.
nga terroristët Boko Haram.
00:46
She managed to escape, though,
Sidoqoftë ajo arriti të arratiset,
00:48
by jumping off the truck
that was carrying the girls.
duke kërcyer nga kamioni
që mbante vajzat.
00:51
But when she landed,
she broke both her legs,
Por kur ra në tokë, theu të dyja këmbët,
00:54
and she had to crawl on her tummy
to hide in the bushes.
dhe ju desh të zvarritej me bark
për t'u fshehur në shkurre.
00:57
She told me she was terrified
that Boko Haram would come back for her.
Ajo më tha se ish e tmerruar se mos
Boko Haram do të kthehej për të.
01:00
She was one of 57 girls who would escape
by jumping off trucks that day.
Ajo ishte një nga 57 vajzat që u arratisën
duke u hedhur nga kamioni atë ditë.
01:05
This story, quite rightly, caused ripples
Kjo histori, me të drejtë, shkaktoi zhurmë
01:10
around the world.
nëpër botë.
01:12
People like Michelle Obama,
Malala and others
Njerëz si Michelle Obama,
Malala dhe të tjerë
01:14
lent their voices in protest,
bashkuan zërat në shenjë proteste,
01:17
and at about the same time --
I was living in London at the time --
dhe pothuaj në të njëjtën kohë--
jetoja në Londër në atë periudhë--
01:19
I was sent from London to Abuja
to cover the World Economic Forum
u dërgova nga Londra në Abuja
për të ndjekur Forumin Ekonomik Botëror
01:23
that Nigeria was hosting
for the first time.
që organizohej nga Nigeria
për herë të parë.
01:27
But when we arrived, it was clear
that there was only one story in town.
Por kur arritëm, ishte e qartë
se kish vetëm një ngjarje në qytet.
01:30
We put the government under pressure.
Ne e vendosëm qeverinë nën presion.
01:35
We asked tough questions
about what they were doing
Drejtuam pyetje të vështira
rreth asaj që po bënin
01:37
to bring these girls back.
për t'i kthyer këto vajza.
01:40
Understandably,
Kuptohet,
01:42
they weren't too happy
with our line of questioning,
ata nuk ishin shumë të kënaqur
me linjën e pyetjeve tona,
01:44
and let's just say we received
our fair share of "alternative facts."
dhe le të themi se kemi marrë atë që
na takonte me "fakte alternative".
01:46
(Laughter)
(Te qeshura)
01:50
Influential Nigerians
were telling us at the time
Nigerianët me influencë
na thanë në atë kohë
01:53
that we were naïve,
se ishim naivë,
01:56
we didn't understand
the political situation in Nigeria.
dhe se nuk e kuptonim
situatën politike në Nigeri.
01:58
But they also told us
Por ata gjithashtu na thanë
02:02
that the story of the Chibok girls
se historia e vajzave Chibok
02:05
was a hoax.
ishte një rreng.
02:07
Sadly, this hoax narrative has persisted,
Mjerisht, kjo narrativë e mashtrimit
vazhdoi,
02:10
and there are still people
in Nigeria today
dhe ka ende njerëz sot në Nigeri
02:12
who believe that the Chibok girls
were never kidnapped.
që besojnë se vajzat e Chibok
nuk janë rrëmbyen kurrë.
02:15
Yet I was talking to people like these --
Sidoqoftë flisja me njerëz të tillë si --
02:18
devastated parents,
prindërit e shkatërruar,
02:22
who told us that on the day
Boko Haram kidnapped their daughters,
që na tregonin se, ditën që Boko Haram
rrëmbyen vajzat e tyre
02:24
they ran into the Sambisa Forest
after the trucks carrying their daughters.
ata vrapuan në pyllin Sambisa
pas kamionëve që u mbanin të bijat.
02:28
They were armed with machetes,
but they were forced to turn back
Ishin të armatosur me hanxharë,
por u detyruan të ktheheshin mbrapa
02:32
because Boko Haram had guns.
sepse Boko Haram kishte armë.
02:36
For two years, inevitably,
the news agenda moved on,
Për dy vjet, në mënyrë të pashmangshme,
axhenda e lajmeve u zhvendos,
02:39
and for two years,
dhe këto dy vite,
02:43
we didn't hear much
about the Chibok girls.
nuk u dëgjua shumë
rreth vajzave nga Chibok.
02:44
Everyone presumed they were dead.
Gjithkush mendonte se kishin vdekur.
02:47
But in April last year,
Por në prill të vitit të kaluar,
02:50
I was able to obtain this video.
Pata mundësinë të zotëroj këtë video.
02:52
This is a still from the video
Kjo është nje sekuencë nga video
02:55
that Boko Haram filmed as a proof of life,
që Boko Haram filmoi si provë
se ato janë gjallë,
02:56
and through a source,
I obtained this video.
dhe përmes një burimi,
kam marrë këtë video.
03:00
But before I could publish it,
Por, para se të mund ta publikoja,
03:04
I had to travel
to the northeast of Nigeria
Mu desh të udhëtoja
në verilindje të Nigerisë
03:05
to talk to the parents, to verify it.
për të folur me prindërit,
që ta verifikonin.
03:08
I didn't have to wait
too long for confirmation.
Nuk mu desh të pritsja
shumë e gjatë për konfirmimin.
03:11
One of the mothers,
when she watched the video, told me
Një nga nënat, kur pa videon, më tha
03:15
that if she could have reached
into the laptop
se nëse ajo do të mund të hynte në laptop
03:18
and pulled our her child from the laptop,
dhe të nxirrte fëmijën e saj prej aty,
03:21
she would have done so.
ajo do ta kishte bërë.
03:25
For those of you who are parents,
like myself, in the audience,
Për ata prej jush në audiencë,
që si dhe unë, jeni prindër,
03:28
you can only imagine the anguish
vetëm mund të imagjinoni ankthin
03:31
that that mother felt.
që ndjente ajo nënë.
03:34
This video would go on to kick-start
negotiation talks with Boko Haram.
Kjo video do të nxiste fillimin
e negociatave me Boko Haramin.
03:37
And a Nigerian senator told me
that because of this video
Dhe një senator nigerian më tha
se për shkak të kësaj video
03:44
they entered into those talks,
ata hynë në bisedime,
03:48
because they had long presumed
that the Chibok girls were dead.
sepse ata kishin menduar se vajzat nga
Chibok kishin vdekur para shumë kohësh.
03:50
Twenty-one girls were freed
in October last year.
Njëzet e një vajza u liruan
tetorin e vitit të kaluar.
03:54
Sadly, nearly 200 of them
still remain missing.
Fatkeqsisht, gati 200 prej tyre
mbeten ende të zhdukura.
03:59
I must confess that I have not been
a dispassionate observer
Duhet ta pohoj se nuk kam qenë
një vëzhguese e paanëshme duke
04:03
covering this story.
mbuluar këtë histori.
04:07
I am furious when I think
about the wasted opportunities
Tërbohem kur mendoj
për mundësitë e humbura
04:09
to rescue these girls.
për shpëtimin e vajzave.
04:14
I am furious when I think about
what the parents have told me,
Tërbohem kur mendoj atë që
më kanë thënë prindërit e tyre,
04:15
that if these were daughters
of the rich and the powerful,
se nëse ato do të ishin vajzat
e të pasurve dhe të fuqishmëve,
04:19
they would have been found much earlier.
do të ishin gjetur shumë më herët.
04:22
And I am furious
Tërbohem
04:26
that the hoax narrative,
se narrativa e mashtrimit,
04:28
I firmly believe,
besoj fuqimisht,
04:30
caused a delay;
shkaktoi një vonesë;
04:32
it was part of the reason
for the delay in their return.
ishte pjesë e arsyes
së vonesës në kthimin e tyre.
04:34
This illustrates to me
the deadly danger of fake news.
Kjo më ilustroi rrezikun vdekjeprurës
të lajmit të rremë.
04:38
So what can we do about it?
Por, çfarë mund të bëjmë për këtë?
04:43
There are some very smart people,
Ka disa njerëz shumë të zgjuar,
04:45
smart engineers at Google and Facebook,
inxhinierë të zgjuar pranë
Google dhe Facebook,
04:47
who are trying to use technology
to stop the spread of fake news.
të cilët përpiqen të përdorin teknologjinë
të ndalojnë përhapjen e lajmeve të rreme.
04:50
But beyond that, I think
everybody here -- you and I --
Por përtej kësaj, unë mendoj
të gjithë këtu - ti dhe unë -
04:55
we have a role to play in that.
kemi një rol në këtë çeshtje.
05:00
We are the ones who share the content.
Ne jemi ata që ndajnë përmbajtjen.
05:02
We are the ones who share
the stories online.
Ne jemi ata që ndajnë tregimet online.
05:04
In this day and age, we're all publishers,
Në këtë ditë dhe moshë,
të gjithë jemi publikues,
05:07
and we have responsibility.
dhe kemi përgjegjësi.
05:10
In my job as a journalist,
Gjatë punës sime si gazetare,
05:13
I check, I verify.
kontrolloj, verifikoj.
05:15
I trust my gut, but I ask tough questions.
I besoj parandjenjës,
por bëj pyetjet të vështira.
05:17
Why is this person telling me this story?
Pse ky person po më tregon këtë histori?
05:21
What do they have to gain
by sharing this information?
Çfarë duhet të fitojnë
duke ndarë këtë informacion?
05:24
Do they have a hidden agenda?
A kanë një axhendë të fshehtë?
05:28
I really believe that we must all start
to ask tougher questions
Besoj me të vërtetë se të gjithë duhet
të fillojmë të bëjmë pyetje më të ashpra
05:30
of information that we discover online.
se informacioni që zbulojmë në internet.
05:36
Research shows that some of us
don't even read beyond headlines
Studimet tregojnë se disa prej nesh
as nuk lexojnë përtej titujve
05:41
before we share stories.
para se të shpërndajmë historitë.
05:47
Who here has done that?
Kush e ka bërë këtë?
05:49
I know I have.
E di që unë e kam bërë.
05:51
But what if
Por, po sikur
05:54
we stopped taking information
that we discover at face value?
të ndalojmë marrjen e informacionit
që zbulojmë me vlerë nominale?
05:57
What if we stop to think
about the consequence
Po sikur të ndalim e të mendojmë
rreth pasojave
06:02
of the information that we pass on
të informacionit që përcjellim
06:05
and its potential to incite
violence or hatred?
dhe potencialit të tij për të nxitur
dhunë apo urrejtje?
06:08
What if we stop to think
about the real-life consequences
Po sikur të ndalim e të mendojmë
rreth pasojave në jetën reale
06:12
of the information that we share?
të informacionit që ne ndajmë?
06:17
Thank you very much for listening.
Ju falemnderit shumë që dëgjuat.
06:20
(Applause)
(Duartrokitje)
06:21
Translated by Albana Telhai
Reviewed by Helena Bedalli

▲Back to top

About the speaker:

Stephanie Busari - Journalist
Stephanie Busari is a journalist and editor at CNN International Digital.

Why you should listen

Stephanie Busari moved to Lagos from London in July 2016 to pioneer CNN's first digital and multimedia bureau. She also reports on-air in breaking news situations for CNN International.

In April 2016 Busari exclusively obtained the "proof of life" video that showed that the missing Chibok schoolgirls who were kidnapped in Nigeria in 2014 were still alive. She was also an instrumental member of the CNN team that won a Peabody Award in May 2015 for the network's coverage of the missing girls. Busari recently won a Gracie Award for her persistence in covering this story, and she's also a previous recipient of the Outstanding Woman in the Media Awards.

Busari is a passionate community activist who curated TEDxBrixton for three years before she left London. She founded TEDxBrixton in 2013 driven by a desire to bring disparate elements of her community together and to create a platform for those who wouldn't normally have one to share their ideas worth spreading.

A passionate and adept public speaker, Busari is regularly invited to share her insights and host panels. She has spoken at UN Women, Said Business School, Oxford, Africa Gathering among others.

Over a 15-year career, Busari has worked as a news reporter, entertainment and features writer, court reporter and columnist, and she has been published in many of the UK and international media's most influential outlets, such as the BBC and Daily Mirror.

During a six-month stint in Northern Ireland in 2003, Busari spent time in some of the worst affected areas of "The Troubles" and secured interviews with a crucifixion victim, government ministers and paramilitaries. While there, she also launched and edited an award-winning lifestyle column.

A native Yoruba speaker, Busari also speaks fluent French and is currently learning Hausa.  

More profile about the speaker
Stephanie Busari | Speaker | TED.com