English-Video.net comment policy

The comment field is common to all languages

Let's write in your language and use "Google Translate" together

Please refer to informative community guidelines on TED.com

TED2013

Jared Diamond: How societies can grow old better

Jared Diamond: Ku lepszej starości społeczeństw

Filmed:
1,011,067 views

Jest coś ironicznego w obecnych staraniach o przedłużenie życia: starość w społeczeństwie stawiającym na młodych to nie sielanka. Starszych często czeka osamotnienie, brak prawdziwej pracy i niedostatek. W tym intrygującym wystąpieniu Jared Diamond porównuje traktowanie starszych - lepsze i gorsze - w wielu różnych społeczeństwach i radzi nam korzystać z ich doświadczeń.

- Civilization scholar
Jared Diamond investigates why cultures prosper or decline -- and what we can learn by taking a broad look across many kinds of societies. Full bio

Sprawdzę, ilu z was
00:12
To give me an ideapomysł of how manywiele of you here
moje wystąpienie
00:14
maymoże find what I'm about to tell you
będzie dotyczyć.
00:17
of practicalpraktyczny valuewartość,
Niech ci, którzy mają
00:18
let me askzapytać you please to raisepodnieść your handsręce:
ponad 65 lat,
00:21
Who here is eitherzarówno over 65 yearslat oldstary
zamierzają dożyć 65,
00:24
or hopesnadzieje to liverelacja na żywo pastprzeszłość agewiek 65
albo mają w rodzinie kogoś,
00:28
or has parentsrodzice or grandparentsdziadkowie who did liverelacja na żywo
kto żył tak długo.
00:31
or have livedPerscyativestwo recyrodycyjcystwo recyrodycyjcystwo recyrodycyj pastprzeszłość 65,
podniosą ręce. (Śmiech)
00:33
raisepodnieść your handsręce please. (LaughterŚmiech)
Dla was moje wystąpienie
00:36
Okay. You are the people to whomkogo my talk
będzie przydatne. (Śmiech)
00:38
will be of practicalpraktyczny valuewartość. (LaughterŚmiech)
Pozostali
00:40
The restodpoczynek of you
raczej nie skorzystają.
00:42
won'tprzyzwyczajenie find my talk personallyosobiście relevantistotnych,
Ale myślę, że tematyka również ich
00:44
but I think that you will still find the subjectPrzedmiot
zaciekawi.
00:46
fascinatingfascynujący.
Opowiem o starzeniu się
00:47
I'm going to talk about growingrozwój olderstarsze
w tradycyjnych społeczeństwach.
00:49
in traditionaltradycyjny societiesspołeczeństwa.
To tylko jeden z rozdziałów
00:51
This subjectPrzedmiot constitutesstanowi just one chapterrozdział
z mojej najnowszej książki,
00:54
of my latestnajnowszy bookksiążka, whichktóry comparesporównuje
porównującej małe wspólnoty plemienne
00:57
traditionaltradycyjny, smallmały, tribalplemienny societiesspołeczeństwa
z dzisiejszymi społeczeństwami.
01:00
with our largeduży, modernnowoczesny societiesspołeczeństwa,
Przez pryzmat
01:02
with respectPoszanowanie to manywiele topicstematy
wychowywania dzieci,
01:04
suchtaki as bringingprzynoszący up childrendzieci,
starzenia się, zdrowia, zagrożeń,
01:06
growingrozwój olderstarsze, healthzdrowie, dealingpostępowanie with dangerniebezpieczeństwo,
konfliktów, religii
01:10
settlingrozliczenia disputessporów, religionreligia
oraz wielojęzyczności.
01:12
and speakingmówienie more than one languagejęzyk.
Plemienne wspólnoty,
01:15
Those tribalplemienny societiesspołeczeństwa, whichktóry constitutedustanowiony
do niedawna wszechobecne,
01:18
all humanczłowiek societiesspołeczeństwa for mostwiększość of humanczłowiek historyhistoria,
są dużo bardziej zróżnicowane
od dzisiejszych,
01:21
are fardaleko more diverseróżnorodny than are our modernnowoczesny,
wielkich społeczeństw.
01:24
recentniedawny, bigduży societiesspołeczeństwa.
Te, w których istnieją rządy,
01:26
All bigduży societiesspołeczeństwa that have governmentsrządy,
i gdzie większość ludzi się nie zna,
01:28
and where mostwiększość people are strangersobcy to eachkażdy other,
są zawsze podobne do siebie,
01:31
are inevitablynieuchronnie similarpodobny to eachkażdy other
oraz różne od plemiennych.
01:33
and differentróżne from tribalplemienny societiesspołeczeństwa.
Plemiona to tysiące
naturalnych eksperymentów
01:36
TribesPlemiona constitutestanowią thousandstysiące of naturalnaturalny experimentseksperymenty
w zarządzaniu ludzkością.
01:39
in how to runbiegać a humanczłowiek societyspołeczeństwo.
To doświadczenia, z których
01:42
They constitutestanowią experimentseksperymenty from whichktóry we ourselvesmy sami
możemy się uczyć.
01:45
maymoże be ablezdolny to learnuczyć się.
Plemion nie należy utożsamiać
01:47
TribalTribal societiesspołeczeństwa shouldn'tnie powinien be scornedgardził
z prymitywizmem i biedą,
01:49
as primitiveprymitywny and miserablenieszczęśliwy,
ani wybielać
01:51
but alsorównież they shouldn'tnie powinien be romanticizedidealizowane
jako sielankowych.
01:53
as happyszczęśliwy and peacefulspokojna.
Niektóre z ich zwyczajów
01:55
When we learnuczyć się of tribalplemienny practicespraktyki,
mogą przerażać.
01:58
some of them will horrifyprzerażenie us,
Inne, z kolei,
01:59
but there are other tribalplemienny practicespraktyki whichktóry,
budzić podziw
02:02
when we hearsłyszeć about them,
i zazdrość,
02:03
we maymoże admirepodziwiać and envyZawiść
oraz chęć zaadoptowania.
02:05
and wondercud whetherczy we could adoptprzyjąć those practicespraktyki
02:07
ourselvesmy sami.
Starzy ludzie w USA
02:10
MostWiększość oldstary people in the U.S. endkoniec up livingżycie
zwykle mieszkają z dala od potomstwa
02:13
separatelyosobno from theirich childrendzieci
i przyjaciół
02:15
and from mostwiększość of theirich friendsprzyjaciele
z młodości,
02:17
of theirich earlierwcześniej yearslat,
często w domach starców.
02:18
and oftenczęsto they liverelacja na żywo in separateoddzielny
retirementsemeryturę homesdomy for the elderlyStarsi,
Zaś w tradycyjnych społeczeństwach
02:22
whereasnatomiast in traditionaltradycyjny societiesspołeczeństwa,
ich życie upływa
02:24
olderstarsze people insteadzamiast liverelacja na żywo out theirich liveszyje
wśród dzieci, krewnych
02:27
amongpośród theirich childrendzieci, theirich other relativeskrewni,
i przyjaciół.
02:29
and theirich lifelongtrwający całe życie friendsprzyjaciele.
Jednak i tam istnieje
02:32
NeverthelessNiemniej jednak, the treatmentleczenie of the elderlyStarsi
duże zróżnicowanie w podejściu do starców:
02:34
variesróżni się od enormouslyogromnie amongpośród traditionaltradycyjny societiesspołeczeństwa,
od o wiele gorszego,
02:37
from much worsegorzej to much better
do dużo lepszego niż obecnie.
02:39
than in our modernnowoczesny societiesspołeczeństwa.
Najgorsze z nich pozbywają się
02:42
At the worstnajgorszy extremeskrajny, manywiele traditionaltradycyjny societiesspołeczeństwa
swoich starców
02:45
get ridpozbyć się of theirich elderlyStarsi
na jeden z czterech sposobów:
02:47
in one of fourcztery increasinglycoraz bardziej directbezpośredni wayssposoby:
przez zaniedbywanie
02:50
by neglectingzaniedbując theirich elderlyStarsi
ich posiłków lub higieny, aż umrą,
02:52
and not feedingkarmienie or cleaningczyszczenie them untilaż do they dieumierać,
porzucanie ich podczas migracji,
02:56
or by abandoningporzucenie them when the groupGrupa movesporusza się,
popychanie ich do samobójstwa
02:59
or by encouragingzachęcający olderstarsze people to commitpopełnić suicidesamobójstwo,
lub zabijanie.
03:02
or by killingzabicie olderstarsze people.
W jakich plemionach
03:05
In whichktóry tribalplemienny societiesspołeczeństwa do childrendzieci
dzieci opuszczają lub zabijają rodziców?
03:07
abandonporzucić or killzabić theirich parentsrodzice?
Zwykle w społeczeństwach
03:10
It happensdzieje się mainlygłównie underpod two conditionswarunki.
koczowniczych, łowiecko-zbierackich,
03:13
One is in nomadickoczowniczy, hunter-gatherHunter zbieranie societiesspołeczeństwa
które często migruje,
03:16
that oftenczęsto shiftprzesunięcie campobóz
gdzie fizycznie niemożliwe jest
03:18
and that are physicallyfizycznie incapableniezdolny
przenoszenie niedołężnych starców,
03:20
of transportingtransportu oldstary people who can't walkspacerować
bo zdrowi muszą nieść
03:23
when the able-bodiedpełnosprawnych youngermniejszy people alreadyjuż
małe dzieci
03:25
have to carrynieść theirich youngmłody childrendzieci
i dobytek.
03:27
and all theirich physicalfizyczny possessionsdobytek.
Albo gdy społeczeństwo
03:30
The other conditionstan is in societiesspołeczeństwa
egzystuje w ubogim
lub zmiennym środowisku,
03:32
livingżycie in marginalmarginalny or fluctuatingzmienne environmentsśrodowiska,
jak Arktyka czy pustynie,
03:36
suchtaki as the ArcticArctic or desertspustynie,
z okresowymi brakami pożywienia.
03:38
where there are periodicokresowy foodjedzenie shortagesniedobory,
Czasem po prostu brakuje żywności
03:41
and occasionallysporadycznie there just isn't enoughdość foodjedzenie
dla wszystkich.
03:43
to keep everyonekażdy aliveżywy.
Wszystkie zasoby utrzymują przy życiu
03:45
WhateverCokolwiek foodjedzenie is availabledostępny has to be reservedzastrzeżone
sprawnych dorosłych oraz dzieci.
03:47
for able-bodiedpełnosprawnych adultsdorośli ludzie and for childrendzieci.
Dla Amerykanina sama myśl
03:52
To us AmericansAmerykanie, it soundsDźwięki horribleokropny
o porzuceniu albo zabiciu
03:55
to think of abandoningporzucenie or killingzabicie
chorego małżonka lub rodzica
03:57
your ownwłasny sickchory wifeżona or husbandmąż
jest okropna.
03:59
or elderlyStarsi mothermama or fatherojciec,
Ale czy te tradycyjne społeczności
04:01
but what could those traditionaltradycyjny societiesspołeczeństwa
mają wybór
04:05
do differentlyróżnie?
w obliczu brutalnej rzeczywistości?
04:07
They facetwarz a cruelokrutny situationsytuacja of no choicewybór.
Starcy sami kiedyś
postąpili tak z rodzicami
04:10
TheirIch oldstary people had to do it to theirich ownwłasny parentsrodzice,
i wiedzą dobrze,
04:13
and the oldstary people know
co ich czeka.
04:15
what now is going to happenzdarzyć to them.
Pozytywnym przeciwieństwem
04:18
At the oppositenaprzeciwko extremeskrajny
w podejściu do starców
04:20
in treatmentleczenie of the elderlyStarsi, the happyszczęśliwy extremeskrajny,
są społeczeństwa rolnicze z Nowej Gwinei,
04:22
are the NewNowy GuineaGwinea farmingrolnictwo societiesspołeczeństwa
które badam od 50 lat,
04:24
where I've been doing my fieldworkbadania terenowe
for the pastprzeszłość 50 yearslat,
oraz inne osiadłe społeczeństwa tradycyjne
04:27
and mostwiększość other sedentarysiedzący tryb życia traditionaltradycyjny societiesspołeczeństwa
na całym świecie.
04:31
around the worldświat.
Tam starcy są otaczani opieką.
04:33
In those societiesspołeczeństwa, olderstarsze people are caredpod opieką for.
Są karmieni. Są przydatni.
04:36
They are fedkarmiony. They remainpozostawać valuablecenny.
Wciąż mieszkają w tej samej chacie
04:38
And they continueKontyntynuj to liverelacja na żywo in the samepodobnie hutChata
lub w pobliżu, niedaleko potomstwa,
04:40
or elsejeszcze in a nearbyblisko hutChata nearBlisko theirich childrendzieci,
krewnych i przyjaciół.
04:43
relativeskrewni and lifelongtrwający całe życie friendsprzyjaciele.
Istnieją dwie główne klasy powodów
04:47
There are two mainGłówny setszestawy of reasonspowody for this variationzmienność
tego zróżnicowania w podejściu
04:49
amongpośród societiesspołeczeństwa in theirich treatmentleczenie
do starców.
04:52
of oldstary people.
Zróżnicowanie zależy najbardziej
04:53
The variationzmienność dependszależy especiallyszczególnie
od użyteczności starszych ludzi
04:55
on the usefulnessprzydatność of oldstary people
oraz od systemu wartości.
04:57
and on the society'sspołeczeństwa valueswartości.
Jeśli chodzi o użyteczność,
05:00
First, as regardspozdrowienia usefulnessprzydatność,
starsi ludzie nie przestają być przydatni.
05:02
olderstarsze people continueKontyntynuj to performwykonać usefulprzydatny servicesusługi.
Jedną z ich ról
w tradycyjnych społeczeństwach,
05:05
One use of olderstarsze people in traditionaltradycyjny societiesspołeczeństwa
w której nadal celują,
05:08
is that they oftenczęsto are still effectiveefektywny
jest produkcja żywności.
05:10
at producingprodukujący foodjedzenie.
Kolejna wynika z ich zdolności
05:12
AnotherInnym traditionaltradycyjny usefulnessprzydatność of olderstarsze people
do opieki nad wnukami.
05:15
is that they are capablezdolny of babysittingopieka nad dziećmi
Pozwala to
05:18
theirich grandchildrenwnuki,
ich dorosłym dzieciom,
05:20
therebya tym samym freeinguwolnienie up theirich ownwłasny adultdorosły childrendzieci,
rodzicom wnucząt,
05:23
the parentsrodzice of those grandchildrenwnuki,
zająć się zdobywaniem żywności.
05:24
to go huntingpolowanie and gatheringzebranie
foodjedzenie for the grandchildrenwnuki.
Jeszcze inną rolą starszych ludzi
05:28
Still anotherinne traditionaltradycyjny valuewartość of olderstarsze people
jest wytwarzanie narzędzi, broni, koszy
05:30
is in makingzrobienie toolsprzybory, weaponsBronie, basketskosze,
naczyń i tkanin.
05:33
potsgarnki and textilesTekstylia.
Zwykle są w tym najlepsi.
05:35
In factfakt, they're usuallyzazwyczaj the people who are bestNajlepiej at it.
Starsi ludzie zwykle przewodzą
05:38
OlderStarsze people usuallyzazwyczaj are the leadersprzywódcy
tradycyjnym wspólnotom.
05:41
of traditionaltradycyjny societiesspołeczeństwa,
Wiedzą najwięcej o polityce,
05:43
and the people mostwiększość knowledgeablebywały about politicsPolityka,
medycynie, religii, pieśniach i tańcach.
05:46
medicinelekarstwo, religionreligia, songspiosenki and dancestańce.
W społeczeństwach tradycyjnych
05:50
FinallyWreszcie, olderstarsze people in traditionaltradycyjny societiesspołeczeństwa
starsi mają wielką wartość,
05:53
have a hugeolbrzymi significanceznaczenie that would never occurpojawić się
nieznaną w dzisiejszych
piśmiennych społeczeństwach,
05:56
to us in our modernnowoczesny, literateliterat societiesspołeczeństwa,
gdzie czerpiemy informacje
06:00
where our sourcesźródła of informationInformacja are booksksiążki
z książek i Internetu.
06:03
and the InternetInternet.
W społeczeństwach niepiśmiennych
06:04
In contrastkontrast, in traditionaltradycyjny societiesspołeczeństwa withoutbez writingpisanie,
starzy ludzie są skarbnicami wiedzy.
06:08
olderstarsze people are the repositoriesrepozytoria of informationInformacja.
To ich wiedza rozstrzyga
06:11
It's theirich knowledgewiedza, umiejętności that spellszaklęcia the differenceróżnica
między przetrwaniem lub zgubą całej grupy
06:14
betweenpomiędzy survivalprzetrwanie and deathśmierć for theirich wholecały societyspołeczeństwo
w wypadku nietypowego kryzysu,
06:18
in a time of crisiskryzys causedpowodowany by rarerzadko spotykany eventswydarzenia
z którym tylko najsędziwsi
06:21
for whichktóry only the oldestnajstarsze people aliveżywy
mieli doświadczenie.
06:23
have had experiencedoświadczenie.
Właśnie tak starzy ludzie są użyteczni
06:26
Those, then, are the wayssposoby in whichktóry olderstarsze people
w tradycyjnych społeczeństwach.
06:28
are usefulprzydatny in traditionaltradycyjny societiesspołeczeństwa.
Różnice w stopniu przydatności
06:31
TheirIch usefulnessprzydatność variesróżni się od and contributesprzyczynia się
wpływają na ich traktowanie
06:34
to variationzmienność in the society'sspołeczeństwa treatmentleczenie
przez społeczeństwo.
06:36
of the elderlyStarsi.
Innym źródłem tych różnic
06:38
The other setzestaw of reasonspowody for variationzmienność
są wartości wyznawane
06:40
in the treatmentleczenie of the elderlyStarsi is
przez społeczeństwo.
06:42
the society'sspołeczeństwa culturalkulturalny valueswartości.
Na przykład we Wschodniej Azji
06:45
For exampleprzykład, there's particularszczególny emphasisnacisk
liczy się respekt dla starszych
06:47
on respectPoszanowanie for the elderlyStarsi in EastWschód AsiaAsia,
związany z konfucjańską doktryną
06:50
associatedpowiązany with Confucius'Konfucjusza doctrinedoktryna
powinności rodzinnej, czyli posłuszeństwa,
06:53
of filialsynowski pietypobożności, whichktóry meansznaczy obedienceposłuszeństwo,
szacunku i wspierania rodziców na starość.
06:57
respectPoszanowanie and supportwsparcie for elderlyStarsi parentsrodzice.
System wartości,
07:01
CulturalKulturalnych valueswartości that emphasizepodkreślać
respectPoszanowanie for olderstarsze people
kładący nacisk na szacunek dla starszych,
07:05
contrastkontrast with the lowNiska statusstatus of the elderlyStarsi
kontrastuje z ich niską pozycją w USA.
07:08
in the U.S.
Starość w Ameryce przeszkadza
07:10
OlderStarsze AmericansAmerykanie are at a bigduży disadvantageWadą
w znalezieniu pracy.
07:12
in jobpraca applicationsAplikacje.
Bardzo przeszkadza w szpitalu.
07:14
They're at a bigduży disadvantageWadą in hospitalsszpitale.
Nasza szpitale mają wytyczne,
07:17
Our hospitalsszpitale have an explicitwyraźny policypolityka
zwane podziałem zasobów
uzależnionym od wieku.
07:20
callednazywa age-basedna podstawie wieku allocationalokacji of healthcareopieka zdrowotna resourceszasoby.
To ponure wyrażenie oznacza,
07:25
That sinisterzłowrogie expressionwyrażenie meansznaczy that
że w wypadku ograniczeń,
07:27
if hospitalszpital resourceszasoby are limitedograniczony,
na przykład tylko jednego dawcy serca
07:30
for exampleprzykład if only one donordawcy heartserce
do przeszczepu,
07:32
becomesstaje się availabledostępny for transplantprzeszczep,
lub chirurga, który może zoperować
07:34
or if a surgeonChirurg has time to operatedziałać
tylko część pacjentów,
07:36
on only a certainpewny numbernumer of patientspacjenci,
szpitale w Ameryce mają wytyczne
07:38
AmericanAmerykański hospitalsszpitale have an explicitwyraźny policypolityka
nakazujące preferowanie
07:41
of givingdający preferencepreferencji to youngermniejszy patientspacjenci
młodszego pacjenta.
07:44
over olderstarsze patientspacjenci
Z uzasadnieniem, że młodsi są uważani
07:45
on the groundsfusy that youngermniejszy patientspacjenci are considereduważane
za bardziej wartościowych,
07:48
more valuablecenny to societyspołeczeństwo
bo mają przed sobą więcej lat
07:50
because they have more yearslat of life aheadprzed siebie of them,
choć mają też za sobą mniej lat
07:53
even thoughchociaż the youngermniejszy patientspacjenci have fewermniej yearslat
wartościowych doświadczeń.
07:56
of valuablecenny life experiencedoświadczenie behindza them.
Istnieje kilka powodów tej niskiej pozycji
08:00
There are severalkilka reasonspowody for this lowNiska statusstatus
starszych ludzi w USA.
08:02
of the elderlyStarsi in the U.S.
Jednym jest protestancka etyka pracy,
08:04
One is our ProtestantProtestancki work ethicEtyka
ceniąca produktywność,
08:07
whichktóry placesmiejsca highwysoki valuewartość on work,
w wyniku której niepracujący starcy
08:10
so olderstarsze people who are no longerdłużej workingpracujący
nie są szanowani.
08:12
aren'tnie są respectedszanowany.
Kolejnym jest nacisk kładziony w USA
08:14
AnotherInnym reasonpowód is our AmericanAmerykański emphasisnacisk
na samodzielność i niezależność.
08:17
on the virtuescnót of self-reliancesamodzielności and independenceniezależność,
Instynktownie pogardzamy starszymi,
08:20
so we instinctivelyinstynktownie look down on olderstarsze people
którzy utracili te cechy.
08:23
who are no longerdłużej self-reliantsamodzielni and independentniezależny.
Trzecim powodem jest nasz kult młodości,
08:27
Still a thirdtrzeci reasonpowód is our AmericanAmerykański cultkult of youthmłodość,
widoczny nawet w reklamach.
08:31
whichktóry showsprzedstawia up even in our advertisementsreklamy.
Reklamy Coca-Coli i piwa
zawsze przedstawiają
08:34
AdsReklamy for Coca-ColaCoca-Cola and beerpiwo always depictprzedstawiają
uśmiechniętych młodych ludzi,
08:37
smilinguśmiechając się youngmłody people,
chociaż i starzy i młodzi
08:38
even thoughchociaż oldstary as well as youngmłody people
piją Coca-Colę i piwo.
08:40
buykupować and drinkdrink Coca-ColaCoca-Cola and beerpiwo.
Kiedy ostatni raz w reklamie
08:43
Just think, what's the last time you saw
Coli albo piwa widzieliście
08:45
a CokeKoks or beerpiwo adogłoszenie depictingprzedstawiające smilinguśmiechając się people
uśmiechniętych 85-latków? Nigdy.
08:47
85 yearslat oldstary? Never.
Jedyne reklamy w USA
08:50
InsteadZamiast tego, the only AmericanAmerykański adsreklamy
z siwowłosymi staruszkami
08:52
featuringwyposażony white-hairedSiwowłosy oldstary people
są o domach starców
i funduszach emerytalnych.
08:54
are adsreklamy for retirementprzejścia na emeryturę homesdomy and pensionPension planningplanowanie.
Czy coś zmieniło się dziś w sytuacji
08:58
Well, what has changedzmienione in the statusstatus
starszych ludzi
09:00
of the elderlyStarsi todaydzisiaj
w porównaniu do tradycyjnych społeczności?
09:02
comparedporównywane to theirich statusstatus in traditionaltradycyjny societiesspołeczeństwa?
Jest kilka zmian na lepsze
09:05
There have been a fewkilka changeszmiany for the better
oraz więcej na gorsze.
09:07
and more changeszmiany for the worsegorzej.
Wśród dużych pozytywów
09:10
BigDuże changeszmiany for the better
jest fakt, że dziś żyjemy
09:11
includezawierać the factfakt that todaydzisiaj we enjoycieszyć się
o wiele dłużej,
09:13
much longerdłużej liveszyje,
w lepszym zdrowiu,
09:15
much better healthzdrowie in our oldstary agewiek,
i wśród lepszych rozrywek.
09:18
and much better recreationalrekreacyjny opportunitiesmożliwości.
Kolejnym plusem są wyspecjalizowane
09:21
AnotherInnym changezmiana for the better is that we now have
ośrodki oraz programy
09:24
specializedspecjalistyczne retirementprzejścia na emeryturę facilitiesudogodnienia
opieki dla starców.
09:26
and programsprogramy to take careopieka of oldstary people.
Zmiany na gorsze zaczynają się od faktu,
09:30
ChangesZmiany for the worsegorzej beginzaczynać with the cruelokrutny realityrzeczywistość
że mamy teraz
09:33
that we now have
więcej starych ludzi i mniej młodych
09:34
more oldstary people and fewermniej youngmłody people
niż kiedykolwiek w historii.
09:37
than at any time in the pastprzeszłość.
To oznacza, że starzy ludzie
09:40
That meansznaczy that all those oldstary people
są większym obciążeniem dla młodych,
09:41
are more of a burdenobciążenie on the fewkilka youngmłody people,
i że każdy z nich jest mniej wartościowy.
09:44
and that eachkażdy oldstary personosoba has lessmniej individualindywidualny valuewartość.
Następną z dużych zmian na gorsze
09:48
AnotherInnym bigduży changezmiana for the worsegorzej
in the statusstatus of the elderlyStarsi
jest rozpad więzi społecznych z wiekiem.
09:51
is the breakingłamanie of socialspołeczny tieswięzi with agewiek,
Starzy ludzie, ich dzieci,
09:54
because olderstarsze people, theirich childrendzieci,
ich znajomi,
09:56
and theirich friendsprzyjaciele,
zmieniają miejsce zamieszkania
09:57
all moveruszaj się and scatterpunktowy independentlyniezależnie of eachkażdy other
wielokrotnie w ciągu życia.
10:00
manywiele timesczasy duringpodczas theirich liveszyje.
My, Amerykanie, przenosimy się
10:02
We AmericansAmerykanie moveruszaj się on the averageśredni
średnio co pięć lat.
10:04
everykażdy fivepięć yearslat.
Zwykle starzy ludzie zamieszkują
10:06
HenceStąd our olderstarsze people are likelyprawdopodobne
daleko od swoich dzieci,
10:08
to endkoniec up livingżycie distantodległy from theirich childrendzieci
i przyjaciół z młodości.
10:10
and the friendsprzyjaciele of theirich youthmłodość.
Jeszcze inną zmianą na gorsze
10:13
YetJeszcze anotherinne changezmiana for the worsegorzej
in the statusstatus of the elderlyStarsi
jest formalne odejście na emeryturę
10:16
is formalformalny retirementprzejścia na emeryturę from the workforcesiła robocza,
i idące za tym przerwanie znajomości
10:20
carryingNiosąc with it a lossutrata of work friendshipsprzyjaźnie
oraz utrata dobrej samooceny
związanej z pracą.
10:23
and a lossutrata of the self-esteempoczucie własnej wartości associatedpowiązany with work.
Największym pogorszeniem jest może fakt,
10:27
PerhapsByć może the biggestnajwiększy changezmiana for the worsegorzej
że nasi starsi są obiektywnie
mniej użyteczni
10:29
is that our elderlyStarsi are objectivelyobiektywnie
niż w społeczeństwach tradycyjnych.
10:32
lessmniej usefulprzydatny than in traditionaltradycyjny societiesspołeczeństwa.
Powszechny alfabetyzm odbiera im
10:36
WidespreadPowszechne literacyalfabetyzacja meansznaczy that they are no longerdłużej
funkcję skarbnic wiedzy.
10:38
usefulprzydatny as repositoriesrepozytoria of knowledgewiedza, umiejętności.
Gdy potrzebujemy jakiejś informacji,
10:41
When we want some informationInformacja,
sięgamy po książkę lub Google,
10:43
we look it up in a bookksiążka or we GoogleGoogle it
zamiast pytać kogoś starszego.
10:45
insteadzamiast of findingodkrycie some oldstary personosoba to askzapytać.
Wolne tempo postępu techniki
10:49
The slowpowolny pacetempo of technologicaltechniczny changezmiana
w tradycyjnych społecznościach oznacza,
10:51
in traditionaltradycyjny societiesspołeczeństwa
że zdolność wyuczona za młodu
10:53
meansznaczy that what someonektoś learnsuczy się there as a childdziecko
pozostaje przydatna na starość.
10:56
is still usefulprzydatny when that personosoba is oldstary,
Dziś galopujący postęp techniki sprawia,
10:58
but the rapidszybki pacetempo of technologicaltechniczny changezmiana todaydzisiaj
że wiedza z dzieciństwa
11:02
meansznaczy that what we learnuczyć się as childrendzieci
jest nieprzydatna 60 lat później.
11:04
is no longerdłużej usefulprzydatny 60 yearslat laterpóźniej.
Z kolei my, starsi ludzie, mamy problemy
11:07
And converselyodwrotnie, we olderstarsze people are not fluentbiegle
z techniką niezbędną do przetrwania
11:09
in the technologiestechnologie essentialistotny for survivingprzeżycie
w dzisiejszym społeczeństwie.
11:12
in modernnowoczesny societyspołeczeństwo.
Jako 15-latek
11:14
For exampleprzykład, as a 15-year-old-roczny,
uchodziłem za wyjątkowo dobrego
w mnożeniu,
11:16
I was considereduważane outstandinglywybitnie
good at multiplyingpomnożenie numbersliczby
bo zapamiętałem tabliczkę mnożenia,
11:20
because I had memorizedzapamiętane the multiplicationmnożenie tablestabele
wiedziałem jak używać logarytmów
11:23
and I know how to use logarithmslogarytmy
i suwaka logarytmicznego.
11:25
and I'm quickszybki at manipulatingmanipulowanie a slideślizgać się rulereguła.
Dziś jednak te umiejętności
są bezużyteczne,
11:28
TodayDzisiaj, thoughchociaż, those skillsumiejętności are utterlycałkowicie uselessbezużyteczny
bo każdy idiota
11:31
because any idiotidiota
może mnożyć ośmiocyfrowe liczby
11:34
can now multiplyzwielokrotniać eight-digit8 cyfrowy numbersliczby
szybko i dokładnie na kalkulatorze.
11:36
accuratelydokładnie and instantlynatychmiast with a pocketkieszeń calculatorkalkulator.
Tymczasem ja, mając 75 lat,
11:39
ConverselyZ drugiej strony, I at agewiek 75
nie potrafię wykonywać
11:41
am incompetentniekompetentny at skillsumiejętności
niezbędnych dzisiaj czynności.
11:44
essentialistotny for everydaycodziennie life.
Nasz pierwszy telewizor z 1948 r.
11:46
My family'srodzina first TVTELEWIZOR setzestaw in 1948
miał tylko trzy pokrętła,
które szybko rozgryzłem:
11:49
had only threetrzy knobsgałki that I quicklyszybko masteredopanował:
włącznik, głośność
11:52
an on-offWł.-wył. switchprzełącznik, a volumeTom knobpokrętło,
i wybór kanału.
11:55
and a channelkanał selectorSelektor knobpokrętło.
Dziś, żeby obejrzeć program
11:57
TodayDzisiaj, just to watch a programprogram
na własnym telewizorze,
11:59
on the TVTELEWIZOR setzestaw in my ownwłasny housedom,
muszę użyć pilota z 41 przyciskami,
12:02
I have to operatedziałać a 41-button-przycisk TVTELEWIZOR remotezdalny
z którym nie daję sobie rady.
12:05
that utterlycałkowicie defeatsporażek me.
Muszę dzwonić do 25-letnich synów
12:07
I have to telephonetelefon my 25-year-old-roczny sonssynowie
i prosić o instrukcje,
12:10
and askzapytać them to talk me throughprzez it
próbując wciskać te 41 przycisków.
12:13
while I try to pushPchać those wretchednieszczęśliwy 41 buttonsguziki.
Jak można polepszyć życie starym ludziom
12:18
What can we do to improveulepszać the liveszyje of the elderlyStarsi
w USA i lepiej wykorzystać ich potencjał?
12:20
in the U.S., and to make better use of theirich valuewartość?
To trudne zadanie.
12:24
That's a hugeolbrzymi problemproblem.
Przez pozostałe cztery minuty
12:26
In my remainingpozostały fourcztery minutesminuty todaydzisiaj,
zasugeruję kilka rozwiązań.
12:28
I can offeroferta just a fewkilka suggestionssugestie.
Jedną z pożytecznych cech starszych ludzi
12:31
One valuewartość of olderstarsze people is that they are
jest ich rosnąca przydatność
12:33
increasinglycoraz bardziej usefulprzydatny as grandparentsdziadkowie
jako wysokiej jakości opiekunów
12:36
for offeringoferując high-qualitywysokiej jakości childcareopieka nad dziećmi
dla wnucząt.
12:38
to theirich grandchildrenwnuki, if they choosewybierać to do it,
Coraz więcej młodych kobiet pracuje,
12:41
as more youngmłody womenkobiety enterwchodzić the workforcesiła robocza
i coraz rzadziej młodzi rodzice
12:44
and as fewermniej youngmłody parentsrodzice of eitherzarówno genderpłeć
zajmują się dziećmi na cały etat.
12:46
stayzostać home as full-timepełny etat caretakersdozorcy of theirich childrendzieci.
W porównaniu do innych opcji,
12:50
ComparedW porównaniu to the usualzwykły alternativesalternatywy
jak płatne niańki, żłobki i przedszkola,
12:52
of paidpłatny babysittersopiekunki do dzieci and day careopieka centerscentra,
dziadkowie są lepszymi, zmotywowanymi
12:56
grandparentsdziadkowie offeroferta superiorlepszy, motivatedmotywację,
i doświadczonymi opiekunami.
12:59
experienceddoświadczony childdziecko careopieka.
Wychowali własne dzieci.
13:01
They'veThey've alreadyjuż gainedzyskał experiencedoświadczenie
from raisingwychowywanie theirich ownwłasny childrendzieci.
Zwykle kochają wnuki
13:05
They usuallyzazwyczaj love theirich grandchildrenwnuki,
i chętnie spędzają z nimi czas.
13:07
and are eagerchętny to spendwydać time with them.
Dziadkowie nigdy
13:10
UnlikeW przeciwieństwie do other caregiversOpiekunowie,
nie rzucą pracy opiekuna
13:12
grandparentsdziadkowie don't quitporzucić theirich jobpraca
na rzecz lepiej płatnej posady
13:14
because they founduznany anotherinne jobpraca with higherwyższy payzapłacić
w innej rodzinie.
13:17
looking after anotherinne babydziecko.
Druga z użytecznych cech jest związana
13:20
A seconddruga valuewartość of olderstarsze people is paradoxicallyParadoksalnie
z utratą wartości
13:23
relatedzwiązane z to theirich lossutrata of valuewartość
wobec szybkich zmian warunków i techniki.
13:25
as a resultwynik of changingwymiana pieniędzy worldświat
conditionswarunki and technologytechnologia.
Jednocześni starsi zyskali na wartości
13:30
At the samepodobnie time, olderstarsze people have gainedzyskał
właśnie dzięki wyjątkowym
13:32
in valuewartość todaydzisiaj preciselydokładnie because
doświadczeniom w życiu
13:34
of theirich uniquewyjątkowy experiencedoświadczenie of livingżycie conditionswarunki
w nietypowych warunkach,
13:37
that have now becomestają się rarerzadko spotykany
które jednak mogą powrócić.
13:39
because of rapidszybki changezmiana, but that could come back.
Przykładowo tylko Amerykanie po 70.
13:42
For exampleprzykład, only AmericansAmerykanie now in theirich 70s
pamiętają jeszcze warunki życia
13:45
or olderstarsze todaydzisiaj can rememberZapamiętaj
podczas wielkiego kryzysu
13:47
the experiencedoświadczenie of livingżycie throughprzez a great depressiondepresja,
lub podczas wojny światowej,
13:51
the experiencedoświadczenie of livingżycie throughprzez a worldświat warwojna,
pamiętają roztrząsania,
13:53
and agonizingbolesny whetherczy or not
czy zrzucenie bomb atomowych
będzie straszliwsze
13:56
droppingupuszczanie atomicatomowy bombsbomby would be more horribleokropny
od konsekwencji ich nie zrzucania.
13:59
than the likelyprawdopodobne consequenceskonsekwencje
of not droppingupuszczanie atomicatomowy bombsbomby.
Niewielu z obecnych wyborców i polityków
14:03
MostWiększość of our currentobecny voterswyborców and politicianspolitycy
osobiście doświadczyło tych rzeczy,
14:05
have no personalosobisty experiencedoświadczenie of any of those things,
które wciąż pamiętają starzy Amerykanie.
14:08
but millionsmiliony of olderstarsze AmericansAmerykanie do.
Niestety, wszystkie z tych sytuacji
14:11
UnfortunatelyNiestety, all of those terriblestraszny situationssytuacje
mogą się powtórzyć.
14:13
could come back.
Nawet jeśli nie wrócą,
14:15
Even if they don't come back,
musimy się przed nimi zabezpieczyć
14:16
we have to be ablezdolny to planplan for them
bazując na doświadczeniach
z pierwszej ręki.
14:18
on the basispodstawa of the experiencedoświadczenie of what they were like.
Starzy ludzie je posiadają.
14:21
OlderStarsze people have that experiencedoświadczenie.
Młodzi nie.
14:23
YoungerMłodszy people don't.
Ostatnia z cech starszych ludzi,
14:25
The remainingpozostały valuewartość of olderstarsze people
o której wspomnę, wymaga zrozumienia,
14:26
that I'll mentionwzmianka involvesobejmuje recognizingrozpoznawanie that
że o ile jest wiele rzeczy,
których nie mogą
14:29
while there are manywiele things that olderstarsze people
już robić,
14:31
can no longerdłużej do,
są inne, które mogą robić
14:33
there are other things that they can do
lepiej od młodych.
14:34
better than youngermniejszy people.
Wyzwaniem dla społeczeństwa
jest skorzystanie z tych rzeczy,
14:37
A challengewyzwanie for societyspołeczeństwo is
to make use of those things
które robią lepiej.
14:39
that olderstarsze people are better at doing.
Niektóre zdolności traci się z wiekiem.
14:42
Some abilitiesumiejętności, of coursekurs, decreasezmniejszać with agewiek.
Jak te, wymagające siły
14:45
Those includezawierać abilitiesumiejętności at taskszadania
oraz kondycji fizycznej,
14:48
requiringwymagających physicalfizyczny strengthwytrzymałość and staminawytrzymałość,
ambicji i nowatorskiego myślenia
14:51
ambitionambicja, and the powermoc of novelpowieść reasoningrozumowanie
w wąskim zakresie,
14:55
in a circumscribedopisany situationsytuacja,
jak wypracowanie modelu budowy DNA,
14:57
suchtaki as figuringzastanawianie się out the structureStruktura of DNADNA,
w czym celują naukowcy przed 30.
15:00
bestNajlepiej left to scientistsnaukowcy underpod the agewiek of 30.
Niektóre zdolności rosną z wiekiem,
15:03
ConverselyZ drugiej strony, valuablecenny attributesatrybuty
jak doświadczenie,
15:05
that increasezwiększać with agewiek includezawierać experiencedoświadczenie,
rozumienie ludzi
i związków międzyludzkich,
15:09
understandingzrozumienie of people and humanczłowiek relationshipsrelacje,
zdolność do niesienia pomocy
15:12
abilityzdolność to help other people
bez przeszkód stawianych przez własne ego
15:14
withoutbez your ownwłasny egoego gettinguzyskiwanie in the way,
oraz interdyscyplinarna analiza
dużych zbiorów danych,
15:16
and interdisciplinaryinterdyscyplinarne thinkingmyślący about largeduży databasesbaz danych,
jak w ekonomii czy historii porównawczej,
15:20
suchtaki as economicsEkonomia and comparativeporównawcze historyhistoria,
w czym przodują uczeni po 60.
15:23
bestNajlepiej left to scholarsuczonych over the agewiek of 60.
Starsi ludzie są dużo lepsi od młodych
15:26
HenceStąd olderstarsze people are
much better than youngermniejszy people
w zarządzaniu,
administrowaniu, doradzaniu,
15:28
at supervisingnadzór nad, administeringAdministrowanie, advisingdoradztwo,
strategii, nauczaniu, syntezowaniu
15:32
strategizingstrategizing, teachingnauczanie, synthesizingsyntezować,
i długoterminowym planowaniu.
15:36
and devisingopracowanie long-termdługoterminowy plansplany.
Widzę tę użyteczność starszych
15:39
I've seenwidziany this valuewartość of olderstarsze people
u wielu moich przyjaciół po 60.,
15:41
with so manywiele of my friendsprzyjaciele in theirich 60s,
70., 80. i 90.,
15:43
70s, 80s and 90s,
którzy wciąż działają
jako doradcy finansowi,
15:45
who are still activeaktywny as investmentinwestycja managersmenedżerowie,
farmerzy, prawnicy i lekarze.
15:48
farmersrolnicy, lawyersprawnicy and doctorslekarze.
W skrócie, wiele tradycyjnych społeczności
15:51
In shortkrótki, manywiele traditionaltradycyjny societiesspołeczeństwa
lepiej wykorzystuje swoich starców
15:54
make better use of theirich elderlyStarsi
i oferuje im większą satysfakcję z życia
15:56
and give theirich elderlyStarsi more satisfyingsatysfakcjonujące liveszyje
niż nasze dzisiejsze,
wielkie społeczeństwa.
15:59
than we do in modernnowoczesny, bigduży societiesspołeczeństwa.
Paradoksalnie, dziś,
16:02
ParadoxicallyParadoksalnie nowadaysdzisiaj,
gdy proporcjonalnie najwięcej
starszych ludzi w historii
16:04
when we have more elderlyStarsi people than ever before,
żyje zdrowiej i pod lepszą opieką
16:06
livingżycie healthierzdrowiej liveszyje and with better medicalmedyczny careopieka
niż dotąd,
16:09
than ever before,
starość jest w wielu względach
16:11
oldstary agewiek is in some respectswyrazy szacunku more miserablenieszczęśliwy
najuciążliwsza.
16:13
than ever before.
Życie starców jest uważane
16:15
The liveszyje of the elderlyStarsi are widelyszeroko recognizeduznane
za obszar klęski
16:18
as constitutingstanowiące a disasterkatastrofa areapowierzchnia
społeczeństwa USA.
16:20
of modernnowoczesny AmericanAmerykański societyspołeczeństwo.
Możemy to zmienić, obserwując,
16:23
We can surelypewno do better by learninguczenie się
jak żyją starsi
16:25
from the liveszyje of the elderlyStarsi
w tradycyjnych społecznościach.
16:26
in traditionaltradycyjny societiesspołeczeństwa.
To stwierdzenie w odniesieniu
16:28
But what's trueprawdziwe of the liveszyje of the elderlyStarsi
do sytuacji starców
16:30
in traditionaltradycyjny societiesspołeczeństwa
jest również prawdziwe w odniesieniu
16:32
is trueprawdziwe of manywiele other featurescechy
do innych cech tych społeczności.
16:34
of traditionaltradycyjny societiesspołeczeństwa as well.
Oczywiście nie proponuję zaprzestania
16:36
Of coursekurs, I'm not advocatingpropagowanie that we all give up
rolnictwa i metalurgii,
16:39
agriculturerolnictwo and metalmetal toolsprzybory
oraz powrotu do łowiectwa-zbieractwa.
16:41
and returnpowrót to a hunter-gathererłowca-zbieracz lifestylestyl życia.
W wielu oczywistych dziedzinach
16:44
There are manywiele obviousoczywisty respectswyrazy szacunku
żyjemy szczęśliwiej
16:45
in whichktóry our liveszyje todaydzisiaj are fardaleko happierszczęśliwsi
niż małe wspólnoty plemienne.
16:48
than those in smallmały, traditionaltradycyjny societiesspołeczeństwa.
Dla przykładu,
16:51
To mentionwzmianka just a fewkilka examplesprzykłady,
żyjemy dłużej, w materialnym dostatku
16:53
our liveszyje are longerdłużej, materiallymaterialnie much richerbogatszy,
i wśród mniejszej przemocy,
16:56
and lessmniej plaguedplagą by violenceprzemoc
niż żyje się
w społeczeństwach tradycyjnych.
16:58
than are the liveszyje of people in traditionaltradycyjny societiesspołeczeństwa.
Jednak niektóre aspekty życia
17:01
But there are alsorównież things to be admiredpodziwiany
tych ludzi można podziwiać
17:04
about people in traditionaltradycyjny societiesspołeczeństwa,
i być może uczyć się od nich.
17:06
and perhapsmoże to be learnednauczyli from them.
Zwykle prowadzą dużo bogatsze
życie towarzyskie
17:08
TheirIch liveszyje are usuallyzazwyczaj sociallyspołecznie much richerbogatszy
niż my,
17:11
than our liveszyje,
mimo biedy.
17:12
althoughmimo że materiallymaterialnie poorerbiedniejszych.
Ich dzieci są bardziej pewne siebie,
17:15
TheirIch childrendzieci are more self-confidentpewna siebie,
bardziej niezależne i towarzyskie
17:18
more independentniezależny, and more sociallyspołecznie skilledwykwalifikowany
od naszych dzieci.
17:20
than are our childrendzieci.
Podchodzą bardziej realistycznie
do zagrożeń.
17:23
They think more realisticallyrealistycznie
about dangersniebezpieczeństwa than we do.
Rzadko umierają na cukrzycę,
choroby serca,
17:26
They almostprawie never dieumierać of diabetescukrzyca, heartserce diseasechoroba,
udar i inne niezaraźliwe choroby,
17:30
strokeuderzenie, and the other noncommunicablewszystkich szczeblach diseaseschoroby
które zabiją
17:33
that will be the causesprzyczyny of deathśmierć of almostprawie
niemal każdego z tu obecnych.
17:36
all of us in this roompokój todaydzisiaj.
Nowoczesny styl życia
prowadzi do tych chorób,
17:39
FeaturesFunkcje of the modernnowoczesny lifestylestyl życia
predisposepredysponują us to those diseaseschoroby,
podczas gdy tradycyjny
17:43
and featurescechy of the traditionaltradycyjny lifestylestyl życia
przed nimi chroni.
17:45
protectochraniać us againstprzeciwko them.
To tylko kilka przykładów tego,
czego możemy się uczyć
17:47
Those are just some examplesprzykłady of what we can learnuczyć się
17:50
from traditionaltradycyjny societiesspołeczeństwa.
od tych społeczeństw.
Mam nadzieję, że czytanie o nich
17:52
I hopenadzieja that you will find it as fascinatingfascynujący
zafascynuje was równie mocno
17:54
to readczytać about traditionaltradycyjny societiesspołeczeństwa
jak mnie zafascynowało życie w nich.
17:56
as I founduznany it to liverelacja na żywo in those societiesspołeczeństwa.
Dziękuję.
17:59
Thank you.
(Brawa)
18:01
(ApplauseAplauz)
Translated by Adam Stefaniak
Reviewed by Rysia Wand

▲Back to top

About the speaker:

Jared Diamond - Civilization scholar
Jared Diamond investigates why cultures prosper or decline -- and what we can learn by taking a broad look across many kinds of societies.

Why you should listen

In his books Guns, Germs and Steel and Collapse (and the popular PBS and National Geographic documentaries they inspired), big-picture scholar Jared Diamond explores civilizations and why they all seem to fall. Now in his latest book, The World Until Yesterday, Diamond examines small, traditional, tribal societies -- and suggests that modern civilization is only our latest solution to survival.
 
Diamond’s background in evolutionary biology, geography and physiology informs his integrated vision of human history. He posits that success -- and failure -- depends on how well societies adapt to their changing environment.

More profile about the speaker
Jared Diamond | Speaker | TED.com