English-Video.net comment policy

The comment field is common to all languages

Let's write in your language and use "Google Translate" together

Please refer to informative community guidelines on TED.com

TED2013

Jared Diamond: How societies can grow old better

Jared Diamond: Si munden shoqëritë të plaken më mirë

Filmed:
990,924 views

Eshtë një ironi prapa përpjekjeve për të zgjatur jetën njerëzore: Nuk është piknik të jesh një i moshuar në një shoqëri me të rinj. Të moshuarit mund të izolohen, duke mos pasur punë kuptimplotë dhe të lirë. Në këtë bisedë intriguese, Jared Diamond shikon se si shoqëritë e ndryshme i trajtojnë të moshuarit -- disa më mirë, disa më keq -- dhe sugjeron që të gjithë të përfitojnë nga eksperienca.

- Civilization scholar
Jared Diamond investigates why cultures prosper or decline -- and what we can learn by taking a broad look across many kinds of societies. Full bio

To give me an idea of how many of you here
Për të më dhënë një ide se sa prej jush
00:12
may find what I'm about to tell you
do te gjeni vlerë praktike
00:14
of practical value,
ne çfarë do t'ju them
00:17
let me ask you please to raise your hands:
ju lutem ngrini dorën
00:18
Who here is either over 65 years old
Cili nga ju është më i vjetër se 65 vjet
00:21
or hopes to live past age 65
ose ka dëshirë të jetojë më shumë se 65 vjet
00:24
or has parents or grandparents who did live
ose ka prindërit ose gjyshërit të cilët
00:28
or have lived past 65,
kanë jetuar më shumë se 65 vjet
00:31
raise your hands please. (Laughter)
ngrini dorën. (Te qeshura)
00:33
Okay. You are the people to whom my talk
Ok. Ju jeni njerëzit për të cilët biseda ime
00:36
will be of practical value. (Laughter)
do të jetë vlerë praktike. (Te qeshura)
00:38
The rest of you
Për ju të tjerët
00:40
won't find my talk personally relevant,
biseda ime nuk do të jetë personalisht e përshtatshme
00:42
but I think that you will still find the subject
por mendoj se do ta gjeni ketë çështje
00:44
fascinating.
magjepsëse.
00:46
I'm going to talk about growing older
Do të flas për plakjen
00:47
in traditional societies.
në shoqëritë tradicionale
00:49
This subject constitutes just one chapter
Kjo çështje përbën vetëm një kapitull
00:51
of my latest book, which compares
të librit tim më të ri, i cili i krahason
00:54
traditional, small, tribal societies
shoqërite tradicionale, të vogla, dhe ato fisnore
00:57
with our large, modern societies,
me ato të medhatë, shoqeritë moderne
01:00
with respect to many topics
në krahasim me shumë tema
01:02
such as bringing up children,
siç janë edukimi i fëmijëve
01:04
growing older, health, dealing with danger,
plakjen, shëndetin, përballjen me rrezikun
01:06
settling disputes, religion
zgjidhjen e problemeve, fenë
01:10
and speaking more than one language.
dhe të folurit të më shumë se një gjuhe
01:12
Those tribal societies, which constituted
Ato shoqëri fisnore, të cilat përbënin
01:15
all human societies for most of human history,
të gjitha shoqërite njerëzore për
shumicën e historisë së njerëzimit
01:18
are far more diverse than are our modern,
janë shumë më të ndryshme se ato moderne
01:21
recent, big societies.
bashkëkohore, shoqërite e mëdha
01:24
All big societies that have governments,
Të gjitha shoqërite e mëdha qe kanë sistem qeverisjeje
01:26
and where most people are strangers to each other,
dhe ku shumica e njerëzve janë të huaj për njëri tjetrin
01:28
are inevitably similar to each other
janë në mënyrë të pashmangshme të ngjashme
01:31
and different from tribal societies.
dhe të ndryshme me shoqërite fisnore
01:33
Tribes constitute thousands of natural experiments
Fiset përbëjnë mijëra eksperimente natyrale
01:36
in how to run a human society.
në atë se si të udhëhiqet shoqëria njerëzore.
01:39
They constitute experiments from which we ourselves
Ato përbëjnë eksperimente prej të cilave ne
01:42
may be able to learn.
mund të mësojmë për veten tonë.
01:45
Tribal societies shouldn't be scorned
Shoqërite fisnore nuk duhet të përcmohen
01:47
as primitive and miserable,
si primitive dhe të mjera
01:49
but also they shouldn't be romanticized
po ashtu nuk duhet edhe të romanticizohen
01:51
as happy and peaceful.
si të lumtura dhe paqësore
01:53
When we learn of tribal practices,
Kur mësojme për praktikat fisnore
01:55
some of them will horrify us,
disa prej tyre do të na tmerrojnë
01:58
but there are other tribal practices which,
por ka edhe të atilla të cilat
01:59
when we hear about them,
kur dëgjojmë për to
02:02
we may admire and envy
mund ti admirojmë dhe ti kemi zili
02:03
and wonder whether we could adopt those practices
dhe të mendojmë nëse mund ti marrim ato praktika
02:05
ourselves.
për veten tone.
02:07
Most old people in the U.S. end up living
Shumica e njerëzve të moshuar në SH.B.A
përfundojnë te jetojne
02:10
separately from their children
të ndarë nga fëmijët e tyre
02:13
and from most of their friends
dhe prej shokëve të tyre
02:15
of their earlier years,
të viteve të hershme
02:17
and often they live in separate
retirements homes for the elderly,
dhe shpesh jetojnë në shtëpi të veçanta për pleq
02:18
whereas in traditional societies,
ndersa në shoqërite tradicionale,
02:22
older people instead live out their lives
njerëzit e vjetër jetojnë jetët e tyre
02:24
among their children, their other relatives,
midis fëmijëve, të afërmve,
02:27
and their lifelong friends.
dhe shokëve të tyre të vjeter.
02:29
Nevertheless, the treatment of the elderly
Megjithatë, kujdesja e të vjetërve
02:32
varies enormously among traditional societies,
dallon shumë ndërmjet shoqërive tradicionale
02:34
from much worse to much better
prej shumë më keq në shumë më mirë
02:37
than in our modern societies.
se sa në shoqërië tona moderne
02:39
At the worst extreme, many traditional societies
Në ekstremin më të keq, shumica e shoqërive tradicionale
02:42
get rid of their elderly
i heqin qafe të moshuarit
02:45
in one of four increasingly direct ways:
në një nga katër mënyrat direkte:
02:47
by neglecting their elderly
duke i mosperfillur të moshuarit
02:50
and not feeding or cleaning them until they die,
dhe duke mos i ushqyer apo pastruar ata deri sa të vdesin
02:52
or by abandoning them when the group moves,
ose duke i braktisur ata kur grupi lëviz,
02:56
or by encouraging older people to commit suicide,
ose duke i motivuar për të bërë vetëvrasje,
02:59
or by killing older people.
ose duke i vrarë të moshuarit.
03:02
In which tribal societies do children
Në cilat shoqëri fisnore fëmijët
03:05
abandon or kill their parents?
i braktisin ose i vrasin prindërit e tyre?
03:07
It happens mainly under two conditions.
Ndodh kryesisht nën dy kushte
03:10
One is in nomadic, hunter-gather societies
Nëse gjenden në një shoqëri nomade, mbledhës-gjuetarë
03:13
that often shift camp
që shpesh i lëvizin kampet
03:16
and that are physically incapable
dha janë fizikisht të paaftë
03:18
of transporting old people who can't walk
për të transportuar të moshuarit të cilët nuk mund të ecin
03:20
when the able-bodied younger people already
kur njerëzit që e kanë të mundur ti bartin ata
03:23
have to carry their young children
duhet të bartin femijët e tyre
03:25
and all their physical possessions.
dhe të gjitha zotërimet e tyre
03:27
The other condition is in societies
Kushti tjetër është në shoqëritë
03:30
living in marginal or fluctuating environments,
të cilët jetojnë në ambiente anësore dhe te luhatshme
03:32
such as the Arctic or deserts,
siç janë Arktiku ose në shkretetira
03:36
where there are periodic food shortages,
ku ka periudha të mungesës së ushqimit
03:38
and occasionally there just isn't enough food
dhe here pas here nuk ka ushqim te mjaftueshëm
03:41
to keep everyone alive.
për të mbajtur të gjithë të gjallë.
03:43
Whatever food is available has to be reserved
Çfardo ushqimi që është në dispozicion duhet të ruhet
03:45
for able-bodied adults and for children.
për të rriturit me trup të shëndetshëm dhe për fëmijët
03:47
To us Americans, it sounds horrible
Për ne Amerikanët, tingëllon tmerrshëm
03:52
to think of abandoning or killing
të menduarit për braktisje apo vrasje
03:55
your own sick wife or husband
të gruas apo burrit tënd të sëmurë
03:57
or elderly mother or father,
ose të moshuarit, nënën apo babanë
03:59
but what could those traditional societies
por cka do të mund të bënin ndryshe këto
04:01
do differently?
shoqëri?
04:05
They face a cruel situation of no choice.
Ata ballafaqohen me situata mizore e pa zgjidhje
04:07
Their old people had to do it to their own parents,
Të moshuarit e tyre duhet t'ja bënin prindërve të tyre,
04:10
and the old people know
dhe te vjetrit e dijnë
04:13
what now is going to happen to them.
çfarë do tju ndodhe atyre.
04:15
At the opposite extreme
Në ekstremin e kundërt
04:18
in treatment of the elderly, the happy extreme,
në kujdesjen e të moshuarve, ekstremi i lumtur,
04:20
are the New Guinea farming societies
janë shoqërite bujqësore të Guinesë së Re
04:22
where I've been doing my fieldwork
for the past 50 years,
ku kam bërë punën në terren për 50 vitet e kaluara
04:24
and most other sedentary traditional societies
dhe shumica e shoqërive të tjera tradicionale të ndenjura
04:27
around the world.
rreth botës.
04:31
In those societies, older people are cared for.
Në ato shoqëri, të rinjtë kujdesen per të moshuarit
04:33
They are fed. They remain valuable.
Ata ushqehen. Ata mbeten me vlerë.
04:36
And they continue to live in the same hut
Dhe vazhdojnë të jetojnë në të njejtën shtëpizë
04:38
or else in a nearby hut near their children,
ose në një tjetër shtëpize afër fëmijëve
04:40
relatives and lifelong friends.
të afërmve dhe shokëve të tyre.
04:43
There are two main sets of reasons for this variation
Ekzitojnë dy struktura kryesore të arsyeve për këtë ndryshim
04:47
among societies in their treatment
nëpër shoqëritë në trajtimin e tyre
04:49
of old people.
për të moshuarit.
04:52
The variation depends especially
Ndryshimi varet vecanërisht
04:53
on the usefulness of old people
në dobinë e të moshuarve
04:55
and on the society's values.
dhe në vlerat e shoqërisë.
04:57
First, as regards usefulness,
E para, sa i përket dobisë
05:00
older people continue to perform useful services.
të moshuarit vazhdojnë të bëjnë shërbime të dobishme.
05:02
One use of older people in traditional societies
Një përdorim i të moshuarve në shoqëritë tradicionale,
05:05
is that they often are still effective
është se ata ende janë efektiv
05:08
at producing food.
në të prodhuarit e ushqimit.
05:10
Another traditional usefulness of older people
Një tjetër dobi tradicionale e të moshuarve
05:12
is that they are capable of babysitting
është se ata janë të aftë për kujdesjen e fëmijëve,
05:15
their grandchildren,
nipërve dhe mbesave të tyre,
05:18
thereby freeing up their own adult children,
kështu duke i dhënë hapësirë fëmijëve të tyre të rritur,
05:20
the parents of those grandchildren,
prindërit e atyre nipërve dhe mbesave
05:23
to go hunting and gathering
food for the grandchildren.
te shkojnë për gjueti dhe te mbledhin ushqimi për nipërit.
05:24
Still another traditional value of older people
Prapë një tjetër vlerë tradicionale e të moshuarve
05:28
is in making tools, weapons, baskets,
është në të bërit të mjeteve, armëve, shportave,
05:30
pots and textiles.
vazove dhe rrobave.
05:33
In fact, they're usually the people who are best at it.
Në fakt, ata janë njerëzit që i bëjnë më së miri këto punë.
05:35
Older people usually are the leaders
Të moshuarit zakonisht janë liderët
05:38
of traditional societies,
e shoqërive tradicionale
05:41
and the people most knowledgeable about politics,
dhe njerëzit që dijnë më së shumti për politikat,
05:43
medicine, religion, songs and dances.
barërat, fenë, këngët, dhe vallzimet.
05:46
Finally, older people in traditional societies
Përfundimisht, të moshuarit në shoqëritë tradicionale
05:50
have a huge significance that would never occur
kanë vlerë të madhe e cila kurrë nuk do të kishte ndodhur
05:53
to us in our modern, literate societies,
tek shoqëritë tona moderne, të shkolluara,
05:56
where our sources of information are books
ku burimet tona te informimit janë librat
06:00
and the Internet.
dhe interneti.
06:03
In contrast, in traditional societies without writing,
Në të kundërtën, në shoqëritë tradicionale pa shkrim,
06:04
older people are the repositories of information.
të moshuarit janë personat e besuar të informacionit.
06:08
It's their knowledge that spells the difference
Eshtë dituria e tyre që e thote dallimin
06:11
between survival and death for their whole society
ndërmjet shpëtimit dhe vdekjes për gjithë shoqërinë e tyre,
06:14
in a time of crisis caused by rare events
në kohë krize të shkaktuara nga ngjarje të rralla,
06:18
for which only the oldest people alive
për të cilat vetëm më të moshuarit
06:21
have had experience.
kanë pasur eksperiencë.
06:23
Those, then, are the ways in which older people
Ato, pastaj, janë mënyrat në të cilat të moshuarit
06:26
are useful in traditional societies.
janë të nevojshëm në shoqëritë tradicionale.
06:28
Their usefulness varies and contributes
Nevojshmëria e tyre ndryshon dhe kontribon
06:31
to variation in the society's treatment
për të ndryshuar trajtimin e shoqërisë
06:34
of the elderly.
ndaj të moshuarve
06:36
The other set of reasons for variation
Struktura tjetër e arsyeve për ndryshim
06:38
in the treatment of the elderly is
në trajtimin e të moshuarve janë
06:40
the society's cultural values.
vlerat kulturore të shoqërisë.
06:42
For example, there's particular emphasis
Për shembull, është një shprehje e veçantë
06:45
on respect for the elderly in East Asia,
për respektin ndaj të moshuarve në Azine Lindore
06:47
associated with Confucius' doctrine
lidhur me doktrinën e Konfucit
06:50
of filial piety, which means obedience,
te devotshmërisë filiale, që do të thotë bindje,
06:53
respect and support for elderly parents.
respekt dhe mbështetje për prindërit e moshuar.
06:57
Cultural values that emphasize
respect for older people
Vlerat kulturore që thekson respektin për më të vjetrit
07:01
contrast with the low status of the elderly
kontrast me statusin e ulët e të moshuarve
07:05
in the U.S.
në SH.B.A.
07:08
Older Americans are at a big disadvantage
Amerikanët më të vjetër janë në një situatë të pafavorshme
07:10
in job applications.
kur aplikojne per punë.
07:12
They're at a big disadvantage in hospitals.
Janë në një situatë të pafavorshme në spitale.
07:14
Our hospitals have an explicit policy
Spitalet tona kanë një rregullore eksplicite
07:17
called age-based allocation of healthcare resources.
qe kontrollon shperndarjen e burimeve
të kujdesit shëndetësor të bazuara në moshë.
07:20
That sinister expression means that
Ajo shprehje e ligë do të thotë
07:25
if hospital resources are limited,
nëse burimet e spitaleve janë të limituara,
07:27
for example if only one donor heart
për shembull nëse vetëm një donator zemre
07:30
becomes available for transplant,
vihet në dispozicion për transplant
07:32
or if a surgeon has time to operate
ose nëse një kirurg ka kohë për të operuar
07:34
on only a certain number of patients,
në një numër të caktuar pacientësh,
07:36
American hospitals have an explicit policy
spitalet Amerikane kanë një rregull eksplicit
07:38
of giving preference to younger patients
e të dhënit përparësi pacientëve të rinj
07:41
over older patients
ndaj atyre të vjetër
07:44
on the grounds that younger patients are considered
për arsye se pacientët më të rinj konsiderohen
07:45
more valuable to society
më të vlefshëm në shoqëri,
07:48
because they have more years of life ahead of them,
sepse ata kanë më shumë vite në jetët e tyre,
07:50
even though the younger patients have fewer years
edhe pse pacientët më të rinj kanë më pak vite
07:53
of valuable life experience behind them.
me eksperiencë jetësore të vlefshme prapa tyre.
07:56
There are several reasons for this low status
Ka disa aryse për këtë status të ulët
08:00
of the elderly in the U.S.
për të moshuarit në SH.B.A
08:02
One is our Protestant work ethic
Njëra është etika protestante e punës
08:04
which places high value on work,
e cila vë vlerë të madhe mbi punën,
08:07
so older people who are no longer working
në këtë mënyrë që njerëzit e moshuar
që nuk punojnë më
08:10
aren't respected.
nuk janë të respektuar
08:12
Another reason is our American emphasis
Një aryse tjetër është shprehja jonë Amerikane
08:14
on the virtues of self-reliance and independence,
mbi virtytet e vetë-mbështetjes dhe pavarësise
08:17
so we instinctively look down on older people
kështu që ne instiktivisht shikojmë poshtë
mbi njerëzit e moshuar
08:20
who are no longer self-reliant and independent.
të cilët nuk janë më te vetedijshem dhe të pavarur.
08:23
Still a third reason is our American cult of youth,
Ende një arsye e tretë është kulti jone Amerikan i të rinjëve
08:27
which shows up even in our advertisements.
i cili shfaqet edhe në reklamat tona.
08:31
Ads for Coca-Cola and beer always depict
Reklamat për Coca-Cola-n dhe birrën
gjithmonë përshkruajnë
08:34
smiling young people,
buzëqeshjen e të rinjëve
08:37
even though old as well as young people
edhe pse edhe të moshuarit si të rinjtë
08:38
buy and drink Coca-Cola and beer.
blejnë dhe pijnë Coca-Cola dhe birrë.
08:40
Just think, what's the last time you saw
Vetëm mendojeni, kur është hera e fundit kur ke parë
08:43
a Coke or beer ad depicting smiling people
një reklamë të Coca-Colës apo birrës
ku përshkruhen njerëzit e buzëqeshur
08:45
85 years old? Never.
85 vjeçar? Kurrë.
08:47
Instead, the only American ads
Në vend të kësaj, reklamat e vetme Amerikane
08:50
featuring white-haired old people
që përmbajnë të moshuar më flokë të bardhë
08:52
are ads for retirement homes and pension planning.
janë reklamat për shtëpitë e pensionimit
dhe palnifikimin e pensionit
08:54
Well, what has changed in the status
Mirë, çfarë ka ndërruar në statusin
08:58
of the elderly today
e të moshuarve sot
09:00
compared to their status in traditional societies?
krahasuar me statusin në shoqëritë tradicionale?
09:02
There have been a few changes for the better
Ka pasur disa ndryshime për më të mirë
09:05
and more changes for the worse.
dhe më shumë ndryshime për të keq.
09:07
Big changes for the better
Ndryshimet e mëdha për të mirë
09:10
include the fact that today we enjoy
përfshijnë faktin se sot ne gëzojmë
09:11
much longer lives,
jetë më të gjata,
09:13
much better health in our old age,
shëndet më të mirë në pleqërine tonë
09:15
and much better recreational opportunities.
dhe mundësi shumë më të mëdha çlodhjeje
09:18
Another change for the better is that we now have
Një tjetër ndryshim për të mirë është se ne tani kemi
09:21
specialized retirement facilities
objektet e specializuara për pensionistët
09:24
and programs to take care of old people.
dhe programe për tu kujdesur për të moshuarit.
09:26
Changes for the worse begin with the cruel reality
Ndryshimet për më këq fillojnë me realitetin mizor
09:30
that we now have
që ne tani kemi
09:33
more old people and fewer young people
më shumë njerëz të moshuar dhe më pak të rinj
09:34
than at any time in the past.
se sa kurdo në të kaluarën
09:37
That means that all those old people
Kjo do të thotë se të gjithë ata të moshuar
09:40
are more of a burden on the few young people,
janë më shumë si barrë në disa të rinj
09:41
and that each old person has less individual value.
dhe se secili i moshuar ka më pak vlerë individuale.
09:44
Another big change for the worse
in the status of the elderly
Një tjetër ndryshim për të keq në statusin e të moshuarve
09:48
is the breaking of social ties with age,
është thyerja e lidhjeve shoqërore me moshën
09:51
because older people, their children,
sepse të moshuarit, fëmijët e tyre,
09:54
and their friends,
dhe shokët e tyre,
09:56
all move and scatter independently of each other
të gjithë lëvizin të shpërndarë nga njëri tjetri
09:57
many times during their lives.
shumë herë gjatë jetës së tyre.
10:00
We Americans move on the average
Ne Amerikanët lëvizim mesatarisht
10:02
every five years.
çdo 5 vjet.
10:04
Hence our older people are likely
Kështu për të moshuarit tanë është më e mundshme
10:06
to end up living distant from their children
të përfundojne duke jetuar larg nga fëmijët e tyre
10:08
and the friends of their youth.
dhe shokëve të rinisë
10:10
Yet another change for the worse
in the status of the elderly
Ende një tjetër ndryshim për të keq
në statusin e të moshuarve
10:13
is formal retirement from the workforce,
është pensionimi formal prej forcës puntore
10:16
carrying with it a loss of work friendships
duke bartur me vete një humbje të shokëve të punës
10:20
and a loss of the self-esteem associated with work.
dhe një humbje të vetëbesimit që lidhet me punën
10:23
Perhaps the biggest change for the worse
Ndoshta ndryshimi më i madhë për të keq
10:27
is that our elderly are objectively
është që të moshuarit tanë janë objektivisht
10:29
less useful than in traditional societies.
më pak të vlefshëm se sa në shoqëritë tradicionale.
10:32
Widespread literacy means that they are no longer
Literatura e përhapur do të thotë se ata nuk janë më
10:36
useful as repositories of knowledge.
të vlefshëm sikur personat e besuar të diturisë.
10:38
When we want some information,
Kur neve na duhet informacion,
10:41
we look it up in a book or we Google it
ne e kerkojmë në një libër ose e kërkojmë në Google
10:43
instead of finding some old person to ask.
në vend që ta gjejmë një të moshuar për ta pyetur.
10:45
The slow pace of technological change
Ritmi i ngadaltë i ndryshimit teknologjik
10:49
in traditional societies
në shoqëritë tradicionale
10:51
means that what someone learns there as a child
do të thotë se diçka që dikush e mëson si fëmijë
10:53
is still useful when that person is old,
është i vlefshëm edhe kur ai person është i moshuar
10:56
but the rapid pace of technological change today
por ritmi i shpejtë i ndryshimit teknologjik sot
10:58
means that what we learn as children
do të thotë se çka ne mësojmë si fëmijë
11:02
is no longer useful 60 years later.
nuk është i nevojshëm pas 60 vjetëve.
11:04
And conversely, we older people are not fluent
Dhe anasjelltas, ne të moshuarit nuk jemi të rrjedhshëm
11:07
in the technologies essential for surviving
në teknologjitë esenciale për të mbijetuar
11:09
in modern society.
në shoqërinë moderne.
11:12
For example, as a 15-year-old,
Për shembull, si 15 vjecar,
11:14
I was considered outstandingly
good at multiplying numbers
unë konsiderohesha i shkëlqyeshëm
në shumëzimin e numrave
11:16
because I had memorized the multiplication tables
sepse më duhej ti mësoj përmendësh
tabelat e shumëzimit
11:20
and I know how to use logarithms
dhe e di si të përdor logaritmat
11:23
and I'm quick at manipulating a slide rule.
dhe jam i shpejtë në manipulimin e një rregulli
11:25
Today, though, those skills are utterly useless
Sot, ndonëse, këto aftesi janë krejtësishtte panevojshme
11:28
because any idiot
sepse çdo idiot
11:31
can now multiply eight-digit numbers
mund të shumëzojë numrat 8 shifrorë
11:34
accurately and instantly with a pocket calculator.
saktësisht dhe menjëherë me një kalkulatriçe xhepi
11:36
Conversely, I at age 75
Anasjelltas, unë në moshën 75 vjeçare
11:39
am incompetent at skills
jam i paaftë në aftësitë
11:41
essential for everyday life.
e nevojshme për jetën e përditshme
11:44
My family's first TV set in 1948
Kompleti i parë i televizionit i famijes time në 1948-ten
11:46
had only three knobs that I quickly mastered:
ka pasur vetëm tri butona që unë i mësova shumë shpejt
11:49
an on-off switch, a volume knob,
një buton për ndezje/fikje, një buton për zërin
11:52
and a channel selector knob.
dhe një për të ndryshuar kanalet.
11:55
Today, just to watch a program
Sot, vetëm për të shikuar një program
11:57
on the TV set in my own house,
në televizion në shtëpinë time
11:59
I have to operate a 41-button TV remote
duhet të punoj me një remotë me 41 butona
12:02
that utterly defeats me.
që më mund plotësisht mua.
12:05
I have to telephone my 25-year-old sons
Më duhet të telefonoj djemtë e mi 25 vjecarë
12:07
and ask them to talk me through it
dhe ti pyes të më tregojnë se si ta përdorë
12:10
while I try to push those wretched 41 buttons.
ndërsa unë mundohem ti shtyp ato 41 butona.
12:13
What can we do to improve the lives of the elderly
Çfarë mund të bëjmë ne për të përmirsuar jetët e të moshuarve
12:18
in the U.S., and to make better use of their value?
në SH.B.A., dhe ti përdorim më mirë vlerat e tyre?
12:20
That's a huge problem.
Ky është një problem i madh.
12:24
In my remaining four minutes today,
Në 4 minutat e mbetura për mua sot,
12:26
I can offer just a few suggestions.
mund t'ju ofroj disa sugjerime.
12:28
One value of older people is that they are
Një vlerë e të moshuarve është se ata janë
12:31
increasingly useful as grandparents
shumë të nevojshëm si gjyshër
12:33
for offering high-quality childcare
për të ofruar kujdesje të kualitetit të lartë për fëmijët
12:36
to their grandchildren, if they choose to do it,
për nipërit e mbesat e tyre, nëse vendosin ta bëjnë,
12:38
as more young women enter the workforce
sa më shumë gra të reja hyjnë në forcën puntore
12:41
and as fewer young parents of either gender
dhe sa më pak prindër të cdo gjinie
12:44
stay home as full-time caretakers of their children.
rrijnë në shtëpi si kujdestarë me
kohë të plotë të fëmijëve të tyre.
12:46
Compared to the usual alternatives
Duke e krahasuar me alternativat e zakonshme
12:50
of paid babysitters and day care centers,
e të paguarit kujdestarë për fëmijët
dhe qendra të kujdesit ditor
12:52
grandparents offer superior, motivated,
gjyshërit ofrojnë kujdes fëmijesh superior
12:56
experienced child care.
motivues dhe me eksperiencë.
12:59
They've already gained experience
from raising their own children.
Ata kanë eksperiencë pasi kanë rritur fëmijët e tyre.
13:01
They usually love their grandchildren,
Ata i dashurojnë nipërit e mbesat
13:05
and are eager to spend time with them.
dhe janë të etur për të kaluar më shumë kohë me ta.
13:07
Unlike other caregivers,
Përkundër kujdestarëve të tjerë
13:10
grandparents don't quit their job
gjyshërit nuk e lënë punën e tyre
13:12
because they found another job with higher pay
për shkak se e kanë gjetur një punë tjetër
me pagesë më të madhe
13:14
looking after another baby.
duke u kujdesur për një fëmijë tjetër.
13:17
A second value of older people is paradoxically
Një vlerë e dytë e të moshuarve është paradoksalisht
13:20
related to their loss of value
e bazuar në humbjen e vlerës së tyre
13:23
as a result of changing world
conditions and technology.
si rezultat i të ndryshuarit kushtet
dhe teknologjinë e botës
13:25
At the same time, older people have gained
Në të njejtën kohë, të moshuarit kanë fituar
13:30
in value today precisely because
vlerë në ditët e sotme pikërisht për shkak
13:32
of their unique experience of living conditions
të eksperiencës së tyre unike për kushtet e jetesës
13:34
that have now become rare
që tani janë bërë të rralla
13:37
because of rapid change, but that could come back.
për shkak të ndryshimit të shpejtë, por
që mund te kthehet mbrapa.
13:39
For example, only Americans now in their 70s
Për shembull, vetëm Amerikanët tanë në të 70'tat
13:42
or older today can remember
ose më të moshuar mund të kujtojnë
13:45
the experience of living through a great depression,
eksperiencën e të jetuarit gjatë "depresionit te madh",
13:47
the experience of living through a world war,
eksperiencën e të jetuarit gjatë një lufte botërore
13:51
and agonizing whether or not
dhe duke menduar se a do të ishte
13:53
dropping atomic bombs would be more horrible
hedhja e bombave atomike më e keqe sesa
13:56
than the likely consequences
of not dropping atomic bombs.
pasojat e mos-hedhjes së bombave atomike.
13:59
Most of our current voters and politicians
Shumica e votuesve dhe politikanëve
14:03
have no personal experience of any of those things,
nuk kanë eksperiencë personale
të asnje prej këtyre ngjarjeve
14:05
but millions of older Americans do.
por shumica e Amerikanëve kanë.
14:08
Unfortunately, all of those terrible situations
Fatkeqësisht, të gjitha ato situata të tmerrshme
14:11
could come back.
mund të ktheheshin mbrapa.
14:13
Even if they don't come back,
Edhe nëse nuk kthehen,
14:15
we have to be able to plan for them
duhet të jemi të aftë të planifikojme për to
14:16
on the basis of the experience of what they were like.
në baza të eksperiencës se si ishin ato.
14:18
Older people have that experience.
Të moshuarit e kanë këtë eksperiencë
14:21
Younger people don't.
Të rinjtë nuk e kanë.
14:23
The remaining value of older people
Vlera e mbetur e të moshuarve
14:25
that I'll mention involves recognizing that
që do ta përmend përfshin pranimin se
14:26
while there are many things that older people
përderisa janë shumë gjëra që të moshuarit
14:29
can no longer do,
nuk mundën të bëjnë,
14:31
there are other things that they can do
ka edhe shumë gjëra të tjera që ata mund të bëjnë
14:33
better than younger people.
më mirë se të rinjtë.
14:34
A challenge for society is
to make use of those things
Një sfidë për shoqërinë është vënja
në përdorim të atyre gjërave
14:37
that older people are better at doing.
që të vjetrit i bëjnë më mirë.
14:39
Some abilities, of course, decrease with age.
Disa aftësi, sigurisht, zvogëlohen me kalimin e kohës.
14:42
Those include abilities at tasks
Ato përfshijnë aftësitë në punët
14:45
requiring physical strength and stamina,
që kërkojnë qëndrueshmëri dhe forcë fizike
14:48
ambition, and the power of novel reasoning
ambicie, dhe fuqinë për arsyetim të ri
14:51
in a circumscribed situation,
në një situatë të kufizuar,
14:55
such as figuring out the structure of DNA,
siç është gjetja e strukturës së ADN-së
14:57
best left to scientists under the age of 30.
që më mirë t'ju lihet shkenctarëve më të rinj se 30 vjet.
15:00
Conversely, valuable attributes
Në anën tjetër, atributet e vlefshme
15:03
that increase with age include experience,
që rriten me kohën përfshijnë eksperiencë,
15:05
understanding of people and human relationships,
kuptimin e njerëzve dhe mardhëniet njerëzore,
15:09
ability to help other people
mundësinë për të ndihmuar të tjerët
15:12
without your own ego getting in the way,
pa e lënë egon tënde të përfshihet,
15:14
and interdisciplinary thinking about large databases,
dhe të menduarit në lidhje me bazat
e të dhënave ndërdisiplinore të mëdha,
15:16
such as economics and comparative history,
siç janë ekonomia dhe historia krahasuese
15:20
best left to scholars over the age of 60.
më mirë të ju lihet shkollarëve mbi 60 vjecar.
15:23
Hence older people are
much better than younger people
Prandaj të moshuarit janë më të mirë se sa të rinjtë
15:26
at supervising, administering, advising,
në mbikqyrje, administrim, këshillim,
15:28
strategizing, teaching, synthesizing,
startegji, mësim, sintezimin,
15:32
and devising long-term plans.
dhe hartimin e planeve afatgjata.
15:36
I've seen this value of older people
Unë e kam parë këtë vlerë të moshuarve
15:39
with so many of my friends in their 60s,
në shumë shokë të mi në 60-tat e tyre,
15:41
70s, 80s and 90s,
70-tat, 80-tat, 90-tat
15:43
who are still active as investment managers,
të cilët ende janë aktiv si menaxherë investimesh,
15:45
farmers, lawyers and doctors.
fermerë, avokatë dhe doktorë.
15:48
In short, many traditional societies
Shkurt, shumë shoqëri tradicionale
15:51
make better use of their elderly
i përdorin më mirë të moshuarit
15:54
and give their elderly more satisfying lives
dhe u japin të moshuarve jetë më të kënaqshme
15:56
than we do in modern, big societies.
se sa ne në shoqëritë tona të mëdha, moderne.
15:59
Paradoxically nowadays,
Paradoksisht në ditët tona,
16:02
when we have more elderly people than ever before,
kur kemi më shumë se ndonjë herë tjetër të moshuar,
16:04
living healthier lives and with better medical care
që jetojnë jetë më të shëndetshme dhe
me kujdes më të mirë mjeksor
16:06
than ever before,
se sa ndonjë here tjetër,
16:09
old age is in some respects more miserable
mosha e vjetër është në disa anë më e mjerë
16:11
than ever before.
se sa më parë.
16:13
The lives of the elderly are widely recognized
Jetët e të moshuarve janë të njohura gjerësisht
16:15
as constituting a disaster area
se përbëjnë një zonë fatkeqësie
16:18
of modern American society.
të shoqërisë moderne amerikane.
16:20
We can surely do better by learning
ne sigurisht mund të bëjmë më mirë duke mësuar
16:23
from the lives of the elderly
nga jetët e të moshuarve
16:25
in traditional societies.
në shoqëritë tradicionale.
16:26
But what's true of the lives of the elderly
Por çka është e vërtet nga jetët e të moshuarve
16:28
in traditional societies
në shoqëritë tradicionale
16:30
is true of many other features
është e vërtetë për shumë karakteristika të tjera
16:32
of traditional societies as well.
edhe të shoqerive tradicionale
16:34
Of course, I'm not advocating that we all give up
Sigurisht, nuk po them se duhet ti dorëzojmë
16:36
agriculture and metal tools
mjetet agrikulturore dhe metalike
16:39
and return to a hunter-gatherer lifestyle.
e ti kthehemi stilit te jetesës gjuetar-mbledhës.
16:41
There are many obvious respects
Ka shumë aspekte të dukshme
16:44
in which our lives today are far happier
në të cilat jetët tona sot janë më të lumtura
16:45
than those in small, traditional societies.
se sa ato në shoqëritë e vogla tradicionale.
16:48
To mention just a few examples,
Ti përmend vetëm disa shembuj,
16:51
our lives are longer, materially much richer,
jetët tona janë më te gjata, materialisht më të pasura,
16:53
and less plagued by violence
më pak të rrënuara nga dhuna
16:56
than are the lives of people in traditional societies.
se sa jetët e njerëzve në shoqëritë tradicionale.
16:58
But there are also things to be admired
Por ka edhe gjëra që duhet të admirohen
17:01
about people in traditional societies,
për njerëzit në shoqëritë tradicionale,
17:04
and perhaps to be learned from them.
dhe ndoshta të mësojmë nga ato.
17:06
Their lives are usually socially much richer
Jetët e tyre janë shoqërisht më të pasura,
17:08
than our lives,
se sa tonat,
17:11
although materially poorer.
edhe pse materialisht më të varfura.
17:12
Their children are more self-confident,
Fëmijët e tyre kanë më shumë vetbesim
17:15
more independent, and more socially skilled
janë më të pavarsuar, dhe më të zhvilluar shoqërisht
17:18
than are our children.
se sa fëmijët tanë.
17:20
They think more realistically
about dangers than we do.
Ata mendojnë më realisht se sa ne për rreziqet.
17:23
They almost never die of diabetes, heart disease,
Ata pothuajse kurrë nuk vdesin nga diabeti,
sëmundjet e zemrës
17:26
stroke, and the other noncommunicable diseases
dhe sëmundjeve tjera të pakomunikueshme
17:30
that will be the causes of death of almost
që do të jenë shkaqet e vdekjes të pothuajse
17:33
all of us in this room today.
të gjithë neve në këtë dhomë.
17:36
Features of the modern lifestyle
predispose us to those diseases,
Karakteristikat e jetesës moderne na
predispozojnë ndaj këtyre sëmundjeve,
17:39
and features of the traditional lifestyle
dhe karakteristikat e stilit tradicional të jetesës
17:43
protect us against them.
i mbrojnë ata nga këto sëmundje.
17:45
Those are just some examples of what we can learn
Ato janë vetëm disa shembuj se cfarë ne mund të mësojmë
17:47
from traditional societies.
prej shoqërive tradicionale.
17:50
I hope that you will find it as fascinating
Shpresoj që ju ta gjeni atë interesante
17:52
to read about traditional societies
për të lexuar për shoqërite tradicionale
17:54
as I found it to live in those societies.
si e gjeta unë për të jetuar në këto shoqëri.
17:56
Thank you.
Faleminderit.
17:59
(Applause)
(Applause)
18:01
Translated by Doruntin Shabani
Reviewed by Helena Bedalli

▲Back to top

About the speaker:

Jared Diamond - Civilization scholar
Jared Diamond investigates why cultures prosper or decline -- and what we can learn by taking a broad look across many kinds of societies.

Why you should listen

In his books Guns, Germs and Steel and Collapse (and the popular PBS and National Geographic documentaries they inspired), big-picture scholar Jared Diamond explores civilizations and why they all seem to fall. Now in his latest book, The World Until Yesterday, Diamond examines small, traditional, tribal societies -- and suggests that modern civilization is only our latest solution to survival.
 
Diamond’s background in evolutionary biology, geography and physiology informs his integrated vision of human history. He posits that success -- and failure -- depends on how well societies adapt to their changing environment.

More profile about the speaker
Jared Diamond | Speaker | TED.com