ABOUT THE SPEAKERS
Jane Fonda - Actor and activist
Jane Fonda has had three extraordinary careers (so far): Oscar-winning actor, fitness guru, impassioned activist.

Why you should listen

Jane Fonda is an actor, author, producer and activist supporting environmental issues, peace and female empowerment. She founded the Georgia Campaign for Adolescent Pregnancy Prevention, and established the Jane Fonda Center for Adolescent Reproductive Health at  Emory. She cofounded the Women’s Media Center, and sits on the board of V-Day, a global effort to stop violence against women and girls.

Fonda's remarkable screen and stage career includes two Best Actress Oscars, an Emmy, a Tony Award nomination and an Honorary Palme d’Or from the Cannes Film Festival. Offstage, she revolutionized the fitness industry in the 1980s with Jane Fonda’s Workout — the all-time top-grossing home video. She has written a best-selling memoir, My Life So Far, and Prime Time, a comprehensive guide to living life to the fullest.

More profile about the speaker
Jane Fonda | Speaker | TED.com
Lily Tomlin - Comedian and actor
Lily Tomlin has been honored by the Kennedy Center and awarded the Mark Twain Prize -- and she's still making vital, hilarious comedy.

Why you should listen

Throughout her extraordinary career, Lily Tomlin has won seven Emmys; a Tony for her one-woman Broadway show, Appearing Nitely; a second Tony for Best Actress; a Drama Desk Award and an Outer Critics' Circle Award for her one-woman performance in Jane Wagner’s The Search for Signs of Intelligent Life in the Universe; a Grammy for her comedy album, This Is a Recording; and two Peabody Awards, the first for the ABC television special, Edith Ann’s Christmas: Just Say Noël, and the second for narrating and executive producing the HBO film, The Celluloid Closet. In 2003, she received the Mark Twain Prize for American Humor, and in December 2014 she was the recipient of the prestigious Kennedy Center Honors in Washington DC.

She made her film debut in Robert Altman's Nashville, and gave a generation-defining performance alongside Dolly Parton and Jane Fonda in the workplace revenge comedy 9 to 5.

More profile about the speaker
Lily Tomlin | Speaker | TED.com
TEDWomen 2015

Jane Fonda and Lily Tomlin: A hilarious celebration of lifelong female friendship

Jane Fonda နှင့် Lily Tomlin: ရာသက်ပန် ခင်မင်ရင်းနှီးမှုကို ပျော်ရွှင်မြူးတူးစွာ ကျင်းပခြင်း။

Filmed:
3,722,562 views

အထင်ကရ နှစ်ယောက်အတွဲဖြစ်တဲ့ Jane Fonda နဲ့ Lily Tomlin တို့ဟာ ခင်မင်ရင်းနှီးကြတာ ဆယ်စုနှစ်တွေချီခဲ့ပါပြီ။ Pat Mitchell က အစီအစဉ်မှူးအဖြစ် ဆောင်ရွက်တဲ့ ပကတိအတိုင်း ကြင်နာဖွယ်ကောင်းပြီး ကျယ်ပြန့်တဲ့ ကဏ္ဍအမျိုးမျိုးပါဝင်တဲ့ စကားပြောဆိုခန်းမှာ သုံးယောက်သား အသက်ရှည်ခြင်း၊ အမျိုးသမီးဝါဒ၊ အမျိုးသားနဲ့ အမျိုးသမီးတို့အကြား ခင်မင်ရင်းနှီးမှုများ မတူပုံကိုဆွေးနွေးကြပါတယ်။ ဆိုလိုတာက ကျန်းမာစွာ အသက်ရှင်နေထိုင်ရေးနဲ့ ကျွန်ုပ်တို့ ကမ္ဘာရဲ့ အနာဂတ်ထဲက အမျိုးသမီးတွေရဲ့ ကဏ္ကကိုပါ။ Fonda ပြောတာက " ကျွန်မရဲ့ အမျိုးသမီး မိတ်ဆွေတွေသာ မရှိခဲ့ရင် ကျွန်မ ဘာလုပ်နိုင်ခဲ့မလဲ ဆိုတာကို သိတောင် မသိနိုင်ပါဘူး။ ကျွန်မ ရပ်တည်နိုင်တာက အမျိုးသမီး မိတ်ဆွေတွေရှိတဲ့ အတွက်ကြောင့်ပါ"တဲ့။
- Actor and activist
Jane Fonda has had three extraordinary careers (so far): Oscar-winning actor, fitness guru, impassioned activist. Full bio - Comedian and actor
Lily Tomlin has been honored by the Kennedy Center and awarded the Mark Twain Prize -- and she's still making vital, hilarious comedy. Full bio

Double-click (or triple-click) the English transcript below to play the video.

00:12
Pat Mitchell: So I was thinking
about female friendship a lot,
0
240
3536
Pat Michell: အမျိုးသမီး ခင်မင်ရင်း
နှီးမှုအကြောင်း အများကြီး တွေးမိပြီး
00:15
and by the way, these two women,
1
3800
2256
စကားမစပ် ဒီအမျိုးသမီး နှစ်ယောက်အကြောင်း
00:18
I'm very honored to say,
2
6080
1376
ပြောရတာ အရမ်းဂုဏ်ယူမိတယ်
00:19
have been my friends
for a very long time, too.
3
7480
2936
ကျွန်တော်နဲ့လည်း မိတ်ဆွေဖြစ်တာကြာပါပြီ။
00:22
Jane Fonda: Yes we have.
4
10440
1216
Jane Fonda- ဟုတ်တယ်ရှင်။
00:23
PM: And one of the things
that I read about female friendship
5
11680
3496
PM: အမျိုးသမီး ခင်မင်ရင်းနှီးမှုအကြောင်း
တစ်ခု ဖတ်မိတာက
00:27
is something that Cervantes said.
6
15200
1616
Cervantes ပြောခဲ့တာကို သတိရစရာပါ။
00:28
He said, "You can tell
a lot about someone,"
7
16840
3376
သူက " လူတစ်ယောက်အကြောင်းကို
ဒီနေ့ကိစ္စထဲမှာလို အမျိုးသမီးဆိုပါစို့၊
00:32
in this case a woman,
8
20240
1216
သူ့အဖော်တွေကို ကြည့်ပြီး
00:33
"by the company that she keeps."
9
21480
2416
အများကြီးပြောနိုင်တယ်လို့
သူက ပြောကြားခဲ့ဘူးတယ်။
00:35
So let's start with --
10
23920
1216
ဒီတော့ စလိုက်ရအောင်
00:37
(Laughter)
11
25160
2200
(ရယ်သံများ)
00:40
JF: We're in big trouble.
12
28320
1616
JF: ကျွန်မတို့ ဒုက္ခရောက်ပြီ။
00:41
Lily Tomlin: Hand me one of those waters,
13
29960
1976
LityTomlin: ရေလေး လှမ်းလိုက်ပါဦး၊
00:43
I'm extremely dry.
14
31960
1216
အာခေါင် အရမ်း ခြောက်တယ်။
00:45
(Laughter)
15
33200
1840
(ရယ်သံများ)
00:53
JF: You're taking up our time.
16
41000
1720
JF: ရှင်က အချိန်ဆွဲနေတာပဲ။
00:55
We have a very limited --
17
43640
1296
အချိန်က အရမ်းနည်းတယ်နော်..
00:56
LT: Just being with her
sucks the life out of me.
18
44960
2336
LT: သူမနဲ့ရှိရတာ ကိုယ့်ဆီက
အသက်ကို စုတ်ယူနေတာ။
00:59
(Laughter)
19
47320
2776
(ရယ်သံများ)
01:02
JF: You ain't seen nothing yet.
20
50120
1736
JF: ဘာမှ နားမလည်သေးပါလား။
01:03
Anyway -- sorry.
21
51880
1216
ကဲပါလေ တောင်းပန်ပါတယ်။
01:05
PM: So tell me, what do you
look for in a friend?
22
53120
4376
PM: ကဲ မိတ်ဆွေဆီမှာ ဘာကို ခင်ဗျား ရှာလဲ။
01:09
LT: I look for someone
who has a sense of fun,
23
57520
2576
LT: ပျော်ရွင်တဲ့စိတ် ရှိတဲ့သူ၊
01:12
who's audacious,
24
60120
2976
သတ္တိရှိတဲ့သူ၊
01:15
who's forthcoming, who has politics,
25
63120
3456
ဟက်ဟက်ပက်ပက် ရှိတဲ့သူ၊
နိုင်ငံရေးအမြင်ရှိတဲ့သူ၊
01:18
who has even a small scrap
of passion for the planet,
26
66600
4856
ကမ္ဘာဂြိုဟ်အတွက် ပြင်းပြစိတ်
နည်းနည်းလေးဖြစ်ဖြစ် ရှိတဲ့သူ၊
01:23
someone who's decent,
has a sense of justice
27
71480
2616
ရည်မွန်ပြီး တရာမျှတမှုရှိတဲ့သူ၊ ကိုယ့်ကို
01:26
and who thinks I'm worthwhile.
28
74120
2096
တန်ဖိုးရှိတယ်လို့ ထင်တဲ့သူကို ရှာတယ်။
01:28
(Laughter)
29
76240
1976
(ရယ်သံများ)
01:30
(Applause)
30
78240
2760
(လက်ခုပ်သံများ)
01:34
JF: You know, I was thinking this morning,
31
82760
2016
JF: သိတယ်နော် ဒီမနက်က တွေးနေမိတာလေ၊
01:36
I don't even know what I would do
without my women friends.
32
84800
2816
အမျိုးသမီး မိတ်ဆွေတွေ မရှိခဲ့ရင်
ဘာလုပ်နိုင်ခဲ့မယ် မသိဘူး။
01:39
I mean it's, "I have my friends,
therefore I am."
33
87640
3016
ဆိုလိုတာက "မိတ်ဆွေတွေရှိလို့
ကျွန်မ ရှိနေတာ"
01:42
LT: (Laughter)
34
90680
1216
LT: (ရယ်သံများ)
01:43
JF: No, it's true.
35
91920
1216
JF: တကယ်အမှန်ပါ။
01:45
I exist because I have
my women friends. They --
36
93160
2239
ကျွန်မ ရပ်တည်နေတာ အမျိုးသမီး
မိတ်ဆွေတွေရှိလို့၊
01:48
You're one of them.
37
96320
1216
ရှင်က အဲဒီထဲက တစ်ယောက်လေ
01:49
I don't know about you. But anyway --
38
97560
1762
ရှင့်အကြောင်း မသိဘူး၊ ဒါပေမဲ့ ...
01:51
(Laughter)
39
99346
1150
(ရယ်သံများ)
01:52
You know, they make me stronger,
they make me smarter,
40
100520
2576
သိတဲ့အတိုင်း ကျွန်မကို ပို သန်မာအောင်၊
ပိုတော်အောင်၊
01:55
they make me braver.
41
103120
1576
ပိုသတ္တိရှိအောင် လုပ်ပေးကြတယ်။
01:56
They tap me on the shoulder when I might
be in need of course-correcting.
42
104720
4776
အမှားပြင်ဖို့ လိုအပ်တဲ့ချိန်မှာ
ပခုံးပုတ်ပေးကြတယ်။
02:01
And most of them are
a good deal younger than me, too.
43
109520
2696
အများစုဟာ ကျွန်မထက် အရမ်းလည်း ငယ်ကြတယ်။
02:04
You know? I mean, it's nice --
LT: Thank you.
44
112240
2656
သိတယ်မို့လား၊ ဆိုလိုတာက ၊ ကောင်းတယ်...
LT: ကျေးဇူးပါ။
02:06
(Laughter)
45
114920
2456
(ရယ်သံများ)
02:09
JF: No, I do, I include you in that,
because listen, you know --
46
117400
3056
JF: တကယ်ပါ၊ အဲဒီထဲ ရှင်ပါတဲ့အကြောင်း၊
နားထောင်ပါ၊ သိပါတယ်
02:12
it's nice to have somebody still around
to play with and learn from
47
120480
3176
အဆုံးသတ်ဆီ သွားနေချိန်မှာ
အတူကစားဖို့နဲ့ ဒီကနေသင်ယူဖို့
02:15
when you're getting toward the end.
48
123680
1896
အနားမှာ တစ်ယောက်ယောက်ရှိတာ ကောင်းတယ်။
02:17
I'm approaching --
I'll be there sooner than you.
49
125600
2296
ကျွန်မက နီးနေပြီ၊ ရှင့်ထက် ပိုစောလိမ့်မယ်။
02:19
LT: No, I'm glad to have you
parallel aging alongside me.
50
127920
2696
LT: ရှင်နဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြိုင်တူ အိုမင်း
လာတာ ဝမ်းသာတယ်။
02:22
(Laughter)
51
130639
2057
(ရယ်သံများ)
02:24
JF: I'm showing you the way.
52
132720
1496
JF: ရှင့်ကို ဒီလမ်း ပြနေတာလေ။
02:26
(Laughter)
53
134240
1216
(ရယ်သံများ)
02:27
LT: Well, you are and you have.
54
135480
1896
LT: ဟုတ်ပါပြီ၊ ဟုတ်ပါပြီရှင်။
02:29
PM: Well, as we grow older,
55
137400
1336
PM: အင်း ကျွန်တော်တို့တွေ
02:30
and as we go through
different kinds of life's journeys,
56
138760
2856
အိုမင်းလာပြီး ဘဝခရီး မျိုးစုံကို
ဖြတ်သန်းလာရင်း
02:33
what do you do to keep
your friendships vital and alive?
57
141640
3520
ခင်ဗျားတို့ရဲ့ ခင်မင်ရင်းနှီးမှုကို
အရေးပါ ရှင်သန်ဖို့ ဘာလုပ်လဲဗျ။
02:38
LT: Well you have to use a lot of --
58
146120
1736
LT: အများကြီး အသုံးပြုဖို့လိုတာပေါ့
02:39
JF: She doesn't invite me over much,
I'll tell you that.
59
147880
2656
JF: သူက ကျွန်မကို အများကြီး မဖိတ်ဘူး၊
ဒါကို ပြောပြမယ်။
02:42
LT: I have to use a lot of social media --
60
150560
2016
LT: လူမှုရေး မီဒီယာတွ​ေ အများကြီး သုံးရတယ်
02:44
You be quiet now. And so --
61
152600
1496
ရှင် အခု တိတ်တိတ်နေပါ ။ ဒီတော့
02:46
(Laughter)
62
154120
2296
(ရယ်သံများ)
02:48
LT: And I look through my emails,
I look through my texts
63
156440
3016
LT: ကိုယ့်မိတ်ဆွေတွေကို တွေ့ဖို့
အီးမေးလ်တွေ၊ စာသားတွေ
02:51
to find my friends,
64
159480
1216
လှန်လှောကြည့်တယ်။
02:52
so I can answer them
as quickly as possible,
65
160720
2096
သူတို့ဆီ အမြန်ဆုံး စာပြန်နိုင်အောင်ပေါ့။
02:54
because I know they need my counsel.
66
162840
2416
အကြောင်းက ကျွန်မရဲ့ အကြံဉာဏ်
သူတို့လိုတာ သိလို့ပါ။
02:57
(Laughter)
67
165280
2776
(ရယ်သံများ)
03:00
They need my support,
68
168080
1256
သူတို့ ကျွန်မရဲ့အားပေးမှု
03:01
because most of my friends
are writers, or activists, or actors,
69
169360
3096
လိုတာက မိတ်ဆွေအများစုဟာ စာရေးဆရာ၊
လှုပ်ရှားသူ၊ သရုပ်ဆောင်တွေ
03:04
and you're all three ...
70
172480
1296
ဖြစ်တော့ ရှင်ကတော့
03:05
and a long string
of other descriptive phrases,
71
173800
3616
သုံးမျိုးစလုံး၊ အထူးဖေါ်ပြရမယ့် အခြား
စကားစုတွေတစ်သီကြီးနဲ့ ဆိုတာကြောင့်လေ။
03:09
and I want to get to you
as soon as possible,
72
177440
4296
ရှင့်ဆီကို အမြန်ဆုံး ရောက်ချင်ပါတယ်။
03:13
I want you to know that I'm there for you.
73
181760
2056
ကျွန်မ ရှင့်အတွက်ရှိတာ ရှင် သိစေချင်တယ်။
03:15
JF: Do you do emojis?
74
183840
1296
JF: အီမိုဂျိ သုံးလား။
03:17
LT: Oh ...
JF: No?
75
185160
1896
LT: အိုး...
JF: မသုံးဘူးလား။
03:19
LT: That's embarrassing.
JF: I'm really into emojis.
76
187080
2456
LT: ရှက်စရာကြီး။
JF: ကျွန်မတော့ အရမ်းစိတ်ပါတယ်။
03:21
LT: No, I spell out my --
77
189560
1416
LT: ဟင့်အင်း၊ ကျွန်မက..
03:23
I spell out my words of happiness
and congratulations,
78
191000
4776
ကျွန်မက..ပျော်ရွင်မှု၊ ချီးကျူးမှုတွေနဲ့
ဝမ်းနည်းမှုရဲ့ ကိုယ့်စာလုံးတွေကို
03:27
and sadness.
79
195800
1656
ရှင်းအောင်ပြောတယ်။
03:29
JF: You spell it right out --
80
197480
1416
JF: ဒါကို ရှင်းအောင်ပြောတယ်..
03:30
LT: I spell it, every letter.
81
198920
1381
LT: တစ်လုံးချင်း ထွက်ပြောတယ်။
03:32
(Laughter)
82
200325
1571
(ရယ်သံများ)
03:33
JF: Such a purist.
83
201920
1176
JF: အဲလောက် ထုံးမီစံကျတာ
03:35
You know, as I've gotten older,
84
203120
1936
သိတဲ့အတိုင်း အသက်ကြီးလာပြီဆိုတော့
03:37
I've understood more
the importance of friendships,
85
205080
3216
ခင်မင်ရင်းနှီးမှုရဲ့ တန်ဖိုးကို
ပိုနားလည်လာပြီး
03:40
and so, I really make an effort
86
208320
1856
ဒါနဲ့ ကမ်းလှမ်းကာ အချိန်းအချက်လုပ်ဖို့
03:42
to reach out and make play dates --
not let too much time go by.
87
210200
4616
အချိန် သိပ်အကုန်မခံပဲ တကယ်ပဲ
အားထုတ်လုပ်ဆောင်တယ်။
03:46
I read a lot
88
214840
1216
စာအများကြီး ဖတ်တယ်။
03:48
so, as Lily knows all too well,
89
216080
1936
ဒီတော့ Lily ကောင်းကောင်း သိသလိုပဲ
03:50
my books that I like,
I send to my friends.
90
218040
2056
ကြိုက်တဲ့စာအုပ်တွေ မိတ်ဆွေကိုပို့ပေးတယ်။
03:52
LT: When we knew we would be here today
91
220120
1936
LT: သိခဲ့ကြလို့ ဒီနေ့ ဒီကိုရောက်တာလေ။
03:54
you sent me a lot of books
about women, female friendships,
92
222080
2816
အမျိုးသမီး၊ ခင်မင်ရင်းနှီးမှု အကြောင်း
စာအုပ်တွေ ပို့ပေးတယ်၊
03:56
and I was so surprised
to see how many books,
93
224920
3536
အံ့ဩမိတာက စာအုပ်တွေ၊ မကြာခင်က
04:00
how much research
has been done recently --
94
228480
2336
လုပ်ထားတဲ့ သုသေသနတွေ များတာကိုပါ။
04:02
JF: And were you grateful?
LT: I was grateful.
95
230840
2496
JF: ကျေးဇူးမတင်ဘူးမိလား။
LT: ကျေးဇူးတင်တာပေါ့။
04:05
(Laughter)
96
233360
4280
(ရယ်သံများ)
04:10
PM: And --
97
238400
1216
PM: ပြီးတော့....
04:11
LT: Wait, no, it's really important
because this is another example
98
239640
3176
LT: နေဦး၊ အရေးကြီးတဲ့
အကြောင်းက အမျိုးသမီးတ​ွေ ဘယ်လို
04:14
of how women are overlooked,
put aside, marginalized.
99
242840
3376
လျစ်လျူရှုခံ၊ ဘေးဖယ်ခံ၊ ပထုတ်ခံရတယ်
ဆိုတာက နောက်ထပ် ဥပမာလေ။
04:18
There's been very little
research done on us,
100
246240
2776
အကြိမ်အများကြီး အကြံဉာဏ်ပေးခဲ့တာတောင်
ကျွန်မတို့အကြောင်း
04:21
even though we volunteered lots of times.
101
249040
1976
သုသေသနပြုချက်က အရမ်းကို နည်းပါးတယ်။
04:23
JF: That's for sure.
102
251040
1256
JF: ကျိန်းသေပါပဲရှင်။
04:24
(Laughter)
103
252320
2616
(ရယ်သံများ)
04:26
LT: This is really exciting,
and you all will be interested in this.
104
254960
3216
LT: ဒါအရမ်း စိတ်လှုပ်ရှားဖို့ကောင်းတယ်၊
အားလုံး စိတ်ဝင်စားကြမှာပါ။
04:30
The Harvard Medical School study has shown
105
258200
2696
Harvard ဆေးကျောင်း လေ့လာမှုက ပြတာက
04:32
that women who have
close female friendships
106
260920
4216
ရင်းနှီးတဲ့ အမျိုးသမီး ခင်မင်မှုရှိတဲ့
အမျိုးသမီးတွေဟာ အဟန့်အတား
04:37
are less likely to develop impairments --
107
265160
3616
ဖြစ်နိုင်ခြေ ပိုနည်းပါးတယ်၊ အသက်ကြီးရင်
04:40
physical impairments as they age,
108
268800
2136
ဖြစ်တတ်တဲ့ ရုပ်ပိုင်းအဟန့်အထားတွေပေါ့၊
04:42
and they are likely to be seen
to be living much more vital, exciting --
109
270960
5496
သူတို့ကို အများကြီး ပိုရှင်သန်
တက်ကြွသူတွေအဖြစ် မြင်ရဖို့ရှိတယ်။
04:48
JF: And longer --
110
276480
1216
JF: ပြီး ပိုအသက်ရှည်တယ်၊
04:49
LT: Joyful lives.
111
277720
1216
LT: ပျော်စရာ ဘဝတွေပေါ့။
04:50
JF: We live five years longer than men.
112
278960
1896
JF: အမျိုးသားတွေထက် ငါးနှစ် ပိုရှည်တယ်။
04:52
LT: I think I'd trade the years for joy.
113
280880
2056
နှစ်တွေကို အပျော်အတွက် လဲချင်မယ်ထင်တယ်။
04:54
(Laughter)
114
282960
2680
(ရယ်သံများ)
04:58
LT: But the most important
part is they found --
115
286720
2256
LT: ဒါပေမဲ့ အရေးကြီးဆုံးအပိုင်းက
သူတို့တွေ့တဲ့
05:01
the results were so exciting
and so conclusive --
116
289000
3856
ရလဒ်တွေဟာ အရမ်း စိတ်လှုပ်ရှားစရာ
ကောင်းပြီး ခိုင်မာမှုရှိတာပါ။
05:04
the researchers found
117
292880
1896
သုသေသီတွေ တွေ့ရှိတာက
05:06
that not having close female friends
is detrimental to your health,
118
294800
5736
ရင်းနှီးတဲ့ အမျိုးသမီး မိတ်ဆွေမရှိခြင်းဟာ
ဆေးလိပ်သောက်တာ ၊ အဝလွန်တာတို့လိုပဲ
05:12
as much as smoking or being overweight.
119
300560
2976
ကျန်းမာရေးကို ထိခိုက်စေတာပါ။
05:15
JF: And there's something else, too --
120
303560
1856
JF: နောက်ထပ်လည်း ရှိသေးတယ်..
05:17
LT: I've said my part, so ...
121
305440
1416
LT: ကျွန်မတော့ ပြောပြီးပြီ ..
05:18
(Laughter)
122
306880
1016
(ရယ်သံများ)
05:19
JF: OK, well, listen to my part,
because there's an additional thing.
123
307920
3656
JK: ကောင်းပြီ၊ ကျွန်မအပိုင်း နားထောင်ပါဦး၊
ထပ်ဖြည့်ပေးချင်တာ တစ်ခုရှိလို့ပါ။
05:23
Because they only --
for years, decades --
124
311600
2176
အကြောင်း ဒါတွေက
ဆယ်စုနှစ်တွေပဲ ရှိသေးလို့ပါ။
05:25
they only researched men when they
were trying to understand stress,
125
313800
4256
စိတ်ဖိစီးမှုကို နားလည်ဖို့ ကြိုးစားရင်း
အမျိုးသားတွေကိုပဲ သုသေသနပြုကြတယ်။
05:30
only very recently have they researched
what happens to women when we're stressed,
126
318080
4496
သိပ်မကြာခင်ကမှ စိတ်ဖိစီးမှုခံရတဲ့အခါ
အမျိုးသမီးတွေမှာဖြစ်တာကို လေ့လာတာပါ၊
05:34
and it turns out
that when we're stressed -- women,
127
322600
4336
တွေ့ရတာက ကျွန်မတို့ အမျိုးသီးတွေဟာ
စိတ်ဖိစီးမှုခံရတဲ့အခါ
05:38
our bodies get flooded by oxytocin.
128
326960
3216
ကိုယ်မှာ အောက်စီတိုစင်တွေနဲ့ ပြည့်လာပါတယ်။
05:42
Which is a feel-good, calming,
stress-reducing hormone.
129
330200
3496
ဒါက နေလို့ကောင်းပြီး ငြိမ်သက်ကာ
စိတ်ဖိစီးမှု လျော့စေတဲ့ ဟိုမုန်းပါ။
05:45
Which is also increased
when we're with our women friends.
130
333720
5056
ဒါက ကျွန်မတို့ရဲ့ အမျိုးသမီး မိတ်ဆွေတွေနဲ့
အတူရှိချိန်မှာလည်း တိုးစေပါတယ်။
05:50
And I do think that's one reason
why we live longer.
131
338800
3376
ဒါဟာ ကျွန်မတို့တွေ ပိုအသက်ရှည်ခြင်းရဲ့
အကြောင်းတစ်ရပ်လို့ လုံးဝယုံတယ်။
05:54
And I feel so bad for men
because they don't have that.
132
342200
2616
ယောက်ျားတွေမှာ ဒါမရှိကြတဲ့အတွက်
စိတ်မကောင်းဖြစ်မိတယ်။
05:56
Testosterone in men
diminishes the effects of oxytocin.
133
344840
4216
ယောက်ျားတွေမှာရှိတဲ့ တဲစ်တိုစတီရုန်းက
အောက်စီတိုစင်ကို လျော့ပါးစေတယ်။
06:01
LT: Well, when you and I
and Dolly made "9 to 5" ...
134
349080
3216
LT: အင်း၊ ရှင်နဲ့ ကျွန်မ နဲ့ Dolly တို့
"9 to 5" ကားရိုက်တုန်းက
06:04
JF: Oh --
135
352320
1216
JF: အိုး...
06:05
LT: We laughed, we did,
we laughed so much,
136
353560
2056
LT: ကျွန်မတို့ ရယ်တာ၊
အရမ်းကို ရယ်ခဲ့တာလေ။
06:07
we found we had so much in common
and we're so different.
137
355640
2696
ကျွန်မတို့ဟာ အတော်များများတူပြီး
အတော့ကို ကွဲပြားတာလေ။
06:10
Here she is, like Hollywood royalty,
138
358360
1715
ဒီမှာ သူမက Hollywood တော်ဝင်လိုပဲ။
06:12
I'm like a tough kid from Detroit,
139
360099
2077
ကျွန်မကတော့ Detroit က လူရမ်းကားလေး လိုပေါ့
06:14
[Dolly's] a Southern kid
from a poor town in Tennessee,
140
362200
4696
Dolly ဟာ Tennessee ရဲ့ ဆင်းရဲ့တဲ့
မြို့လေးက တောင်ပိုင်းသူကလေးပါ။
06:18
and we found we were so in sync as women,
141
366920
3416
ကျွန်မတို့ဟာ မိန်းမသားတွေ အနေနဲ့
အရမ်းကို လိုက်ဖက်တာကို တွေ့ရှိပြီး
06:22
and we must have --
142
370360
1216
ရှိရမှာက....
06:23
we laughed -- we must have added
at least a decade onto our lifespans.
143
371600
6136
ရယ်ခဲ့တယ်၊ ကျွန်မတို့ရဲ့ အသက်ကိုကို
အနည်းဆုံး ဆယ်နှစ်လောက် တိုးပေးနိုင်ခဲ့တာ။
06:29
JF: I think -- we sure
crossed our legs a lot.
144
377760
2776
တင်ပျဉ်ချိတ် များများထိုင် ဖို့ကတော့
ကျိန်းသေတယ် ထင်တာပဲ။
06:32
(Laughter)
145
380560
1976
(ရယ်သံများ)
06:34
If you know what I mean.
146
382560
2616
ဆိုလိုတာ ရှင်သိရင်ပေါ့။
06:37
LT: I think we all know what you mean.
147
385200
2176
ရှင်ဆိုလိုတာ အားလုံးသိတယ်လို့ ထင်ပါတယ်။
06:39
(Laughter)
148
387400
2016
(ရယ်သံများ)
06:41
PM: You're adding decades
to our lives right now.
149
389440
2696
PM: အခု ခင်ဗျားတို့ အသက်ကို
ဆယ်ချီပြီး တိုးပေးနေပြီ။
06:44
So among the books that Jane
sent us both to read on female friendship
150
392160
4936
အမျိုးသမီး ခင်မင်မှုအကြောင်း ဖတ်ဖို့
နှစ်ယောက်လုံးကို Jane ပို့ခဲ့တဲ့ စာအုပ်တွေ
06:49
was one by a woman we admire greatly,
Sister Joan Chittister,
151
397120
3856
အနက်က တစ်အုပ်က ကျွန်တော်တို့ အရမ်းကို
လေးစားတဲ့ Sister Joan Chittister ပါ။
06:53
who said about female friendship
152
401000
2096
အမျိုးသမီး ခင်မင်မှုအကြောင်း သူမပြောတာက
06:55
that women friends
are not just a social act,
153
403120
4256
အမျိုးသမီး မိတ်ဆွေတွေဟာ လူမှုရေး
လုပ်ရပ်သက်သက် မဟုတ်ပဲ
06:59
they're a spiritual act.
154
407400
1896
စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ရပ်ပါ။
07:01
Do you think of your friends as spiritual?
155
409320
2216
မိတ်ဆွေတွေကို စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ
အဖြစ် ထင်လား။
07:03
Do they add something
spiritual to your lives?
156
411560
2416
ခင်ဗျားတို့ ဘဝကို စိတ်ပိုင်းအရ
တစ်ခုခု ဖြည့်ပေးလား။
07:06
LT: Spiritual -- I absolutely think that.
157
414000
4016
LT: စိတ်ပိုင်း... လုံးဝကို ထင်တာပေါ့။
07:10
Because -- especially people
you've known a long time,
158
418040
3056
အကြောင်းက အထူးသဖြင့် ကိုယ်အကြာကြီး
သိလာတဲ့ လူတွေပေါ့၊
07:13
people you've spent time with --
159
421120
1576
ကိုယ့်နဲ့ အချိန်ကုန်ဆုံးတဲ့ လူတွေ
07:14
I can see the spiritual
essence inside them,
160
422720
3056
သူတို့ကိုယ်တွင်းက စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ
အနှစ်သာရ၊ သိမ်မွေ့မှု၊
07:17
the tenderness, the vulnerability.
161
425800
2920
အားနွဲ့မှု ကိုမြင်နိုင်လို့ပါ။
07:22
There's actually kind of a love,
an element of love in the relationship.
162
430440
4176
ဆက်နွယ်မှုထဲက မေတ္တာရဲ့ အစိတ်အပိုင်း၊
ချစ်ခြင်းဆိုတာမျိုး တကယ်ရှိပါတယ်။
07:26
I just see deeply into your soul.
163
434640
3656
ရှင့်ရဲ့ စိတ်ရင်းကို နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း
မြင်ရတာလေ။
07:30
PM: Do you think that, Jane --
164
438320
1456
PM: Jane ရော၊ ဒီလိုထင်လား။
07:31
LT: But I have special powers.
165
439800
1560
LT: ကျွန်မမှာ အစွမ်းထူးတွေရှိတယ်
07:34
JF: Well, there's all kinds of friends.
166
442120
1896
JF: အင်း မိတ်ဆွေ မျိုးစုံရှိပါတယ်။
07:36
There's business friends,
and party friends,
167
444040
2536
လုပ်ငန်းဆိုင်ရာ မိတ်ဆွေတွေ၊
ပါတီက မိတ်ဆွေတွေပေါ့။
07:38
I've got a lot of those.
168
446600
1416
ဒါတွေ အကုန် ကျွန်မမှာရှိတယ်။
07:40
(Laughter)
169
448040
1976
(ရယ်သံများ)
07:42
But the oxytocin-producing
friendships have ...
170
450040
3880
ဒါပေမဲ့ အောက်စီတိုစင် ထုတ်ပေးတဲ့
ခင်မင်ရင်းနှီးမှုတွေမှာ ....
07:47
They feel spiritual
because it's a heart opening, right?
171
455320
4496
သူတို့ကတော့ အထူးတလည်ခံစားရတယ်၊
ဘာလို့ဆို ဒါက ရင်ဖွင့်တာပဲမို့လား။
07:51
You know, we go deep. And --
172
459840
1720
သိတဲ့အတိုင်း နက်ရှိုင်းတယ်။ ပြီး..
07:54
I find that I shed tears a lot
with my intimate friends.
173
462840
5000
ကျွန်မရဲ့ မိတ်ဆွေ အရင်းအချာတွေနဲ့ မျက်ရည်
အများကြီး ကျခဲ့ဖူးတယ်လို့ ထင်တယ်။
08:01
Not because I'm sad but because
I'm so touched and inspired by them.
174
469040
5296
ဝမ်းနည်းလိုမဟုတ်ပဲ သူတို့ကြောင့်
အရမ်းခံစားမိ၊ စိတ်တက်ကြွမိလို့ပါ။
08:06
LT: And you know one of you
is going to go soon.
175
474360
2280
LT: ရှင်တို့ထဲက တစ်ယောက်
ခဏနေ သွားတော့မှာနော်။
08:09
(Laughter)
176
477120
3160
(ရယ်သံများ)
08:14
PM: Well, two of us are sitting here,
Lily, which one are you talking about?
177
482520
4456
PM: အင်း နှစ်ယောက်စလုံး ဒီမှာ ထိုင်
နေကြတယ်၊ Lily ဘယ်သူ့ကိုပြောနေတာလဲ။
08:19
(Laughter)
178
487000
1376
(ရယ်သံများ)
08:20
And I always think, when women
talk about their friendships,
179
488400
2816
အမြဲထင်မိတာက အမျိုးသမီးတွေ
သူတို့ရဲ့ ခင်မင်မှုတွေအကြောင်း
08:23
that men always look a little mystified.
180
491240
3256
ပြောရင် ယောက်ျားတွေဟာ အမြဲ နည်းနည်း
နဝေတိမ်တောင်ဖြစ်ပုံရတယ်။
08:26
What are the differences, in your opinion,
181
494520
2536
ခင်ဗျား အမြင်မှာ ယောက်ျားတွေ
ရင်းနှီးမှုနဲ့
08:29
between men friendships
and women friendships?
182
497080
2976
မိန်းမတွေ ရင်းနှီးမှုကြားက ကွာခြားချက်တွေ
က ဘာတွေလဲ။
08:32
JF: There's a lot of difference,
183
500080
1976
JF: ကွာခြားချက်က အများကြီးပါ။
08:34
and I think we have to have
a lot of empathy for men --
184
502080
2936
ယောက်ျားတွေကို အများကြီး
စာနာကြည့်ဖို့လိုတာပေါ့ ရှင်။
08:37
(Laughter)
185
505040
1696
(ရယ်သံများ)
08:38
that they don't have what we have.
186
506760
3720
ကျွန်မတို့မှာရှိတာ သူတို့မှာ မရှိကြဘူးလေ။
08:43
Which I think may be why they die sooner.
187
511040
2536
ဒါကြောင့် သူတို့ စောစော သေကြတာလို့
ထင်တာပဲ။
08:45
(Laughter)
188
513600
1535
(ရယ်သံများ)
08:47
I have a lot of compassion for men,
189
515159
2697
ယောက်ျားတွေကို အများကြီး ကရုဏာ သက်မိတယ်၊
08:49
because women, no kidding, we --
190
517880
3616
အကြောင်းက နောက်တာမဟုတ်ဘူးနော်
ကျွန်မတို့ မိန်းမတွေရဲ့...
08:53
women's relationships, our friendships
are full disclosure, we go deep.
191
521520
5616
အမျိုးသမီး ဆက်နွယ်မှု၊ ကျွန်မတို့ရဲ့
ခင်မင်ရင်းနှီးမှုဟာ နက်ရှိုင်း လို့ပါ။
08:59
They're revelatory.
192
527160
1440
ဒါတွေဟာ အမြင်သစ်ပေးနိုင်တယ်လေ။
09:01
We risk vulnerability --
this is something men don't do.
193
529760
4336
ကျွန်မတို့က အားနည်းချက်ကို စွန့်စားတယ်
..ဒါက ယောက်ျားတွေ မလုပ်ကြဘူးလေ။
09:06
I mean how many times
have I asked you, "Am I doing OK?"
194
534120
3536
ဆိုလိုတာက "ကျွန်မ အဆင်ပြေလား" လို့
ရှင့်ကို ဘယ်နှစ်ခါမေးဖူးလဲ။
09:09
"Did I really screw up there?"
195
537680
2256
"ကျွန်မက ပေါက်တိကပေါက်ချာ
ဖြစ်ခဲ့လား" လို့လေ။
09:11
PM: You're doing great.
196
539960
1376
PM: လုပ်တာ ကောင်းပါတယ် ဗျ။
09:13
(Laughter)
197
541360
1096
(ရယ်သံများ)
09:14
JF: But I mean, we ask questions like that
198
542480
3136
JF: ဒါပေမဲ့ ဆိုလိုတာက ကျွန်မတို့
အမျိုးသမီး မိတ်ဆွေအကြောင်းလို
09:17
of our women friends,
199
545640
1216
မေးခွန်းတွေတော့ မေးပါတယ်။
09:18
and men don't.
200
546880
2016
ယောက်ျားတွေကတော့ မမေးဘူးလေ။
09:20
You know, people describe women's
relationships as face-to-face,
201
548920
3896
သိတဲ့အတိုင်း၊ လူတွေက အမျိုးသမီး
ဆက်ဆံရေးကို မျက်နှာချင်းဆိုင်လို့ ဆိုပြီး
09:24
whereas men's friendships
are more side-by-side.
202
552840
3016
ယောက်ျား ဆက်ဆံရေးကျတော့
ဘေးချင်းယှဉ် လို့ပြောကြတယ်။
09:27
LT: I mean most of the time
men don't want to reveal their emotions,
203
555880
3736
LT: ဆိုလိုတာက အချိန်အများစုမှာ
ယောကျားတွေဟာ ခံစားချက်တွေကို မလှစ်ဟချင်ပဲ
09:31
they want to bury deeper feelings.
204
559640
1696
ပိုနက်တဲ့ခံစားမှုတွေကို မျိုသိပ်တယ်
09:33
I mean, that's the general,
conventional thought.
205
561360
3016
ဆိုလိုတာက ဒါဟာ ယေဘုယျ၊ သမားရိုးကျ အတွေးပါ။
09:36
They would rather go off in their man cave
and watch a game or hit golf balls,
206
564400
4536
သူတို့ရဲ့ ယောက်ျားဂူထဲကိုသွားပြီး
ဂေါက်ရိုက်တာ၊ အားကစား
09:40
or talk about sports,
or hunting, or cars or have sex.
207
568960
4616
အကြောင်းပြောတာ၊ အမဲလိုက်တာ၊ ကားတွေနဲ့
လိင်ဆက်ဆံတာတွေ လုပ်ကြတယ်။
09:45
I mean, it's just the kind of --
it's a more manly behavior.
208
573600
3256
ဆိုလိုတာက ဒါက ယောက်ျား
ပိုဆန်တဲ့ အပြုအမူမျိုးပါ။
09:48
JF: You meant --
LT: They talk about sex.
209
576880
2296
JF: ရှင်ဆိုလိုတာက
LT: သူတို့ လိင်ကိစ္စပြောတာ။
09:51
I meant they might have sex
210
579200
1696
ဆိုလိုတာက သူတို့ရဲ ယောက်ျားဂူထဲ
09:52
if they could get somebody
in their man cave to --
211
580920
2376
တစ်ယောက်ယောက် ရောက်လာရင်
လိင်ဆက်ဆံလောက်တယ်လို့ပါ။
09:55
(Laughter)
212
583320
1760
(ရယ်သံများ)
09:58
JF: You know something, though,
that I find very interesting --
213
586360
3216
အရမ်း စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းတယ်လို့
ကျွန်မထင်တဲ့ဟာ တစ်ခု ရှင်သိပေမယ့်
10:01
and again, psychologists didn't know this
until relatively recently --
214
589600
4576
ထပ်ပြောရရင် စိတ်ပညာရှင်တွေ
မကြာသေးခင်ကမှ သိတာက
10:06
is that men are born every bit
as relational as women are.
215
594200
3736
ယောက်ျားတွေဟာ မိန်းမတွေလိုပဲ မွေးချိန်မှာ
ဆက်နွယ်မှု ရှိနေကြတာပါ။
10:09
If you look at films
of newborn baby boys and girls,
216
597960
3616
ရုပ်ရှင်ထဲမှာ မွေးကင်းစ ယောက်ျားလေး၊
မိန်ကလေးတွေကို ကြည့်လိုက်ရင်
10:13
you'll see the baby boys
just like the girls,
217
601600
2096
ယောက်ျားပေါက်စလေးတွေဟာ
မိန်းကလေးတွေ လိုပဲလေ၊
10:15
gazing into their mother's eyes,
218
603720
2336
သူတို့အမေတွေရဲ့ မျက်လုံးတွေထဲ
ငေးကြည့်နေကြတာ။
10:18
you know, needing that relational
exchange of energy.
219
606080
4176
သိတဲ့အတိုင်း၊ စွမ်းအင်ရဲ့ ဆက်နွယ်မှုကို
ဖလှယ်ချင်တာကို ပြနေတာလေ။
10:22
When the mother looks away,
they could see the dismay on the child,
220
610280
5296
မိခင်က မျက်နှာကိုလွှဲလိုက်တဲ့အခါ ကလေးရဲ့
တုန်လှုပ်မှုကို မြင်တွေ့နိုင်ပါတယ်။
10:27
even the boy would cry.
221
615600
1256
ကောင်လေးက ငိုတောင်ငိုမယ်။
10:28
They need relationship.
222
616880
1856
သူတို့ဟာ ဆက်နွယ်မှုကို လိုအပ်ကြတယ်။
10:30
So the question is why,
as they grow older, does that change?
223
618760
3976
ဒီတော့ မေးခွန်းက သူတို့ကြီးလာတော့
ဘာလို့ပြောင်းသွားတာလဲ။
10:34
And the answer is patriarchal culture,
224
622760
2336
အဖြေကတော့ ယောက်ျားကြီးစိုးတဲ့
ယဉ်ကျေးမှုပါ။
10:37
which says to boys and young men
225
625120
2976
ကောင်လေးတွေနဲ့ လူရွယ်တွေကို
ဆက်နွယ်မှုကို လိုအပ်ခြင်း၊
10:40
that to be needing of relationship,
to be emotional with someone is girly.
226
628120
5256
စိတ်လှုပ်ရှားခံစားမှုတို့လို အရာတွေဟာ
မိန်းကလေးဆန်မှုလို့ ထင်မြင်ကြတယ်။
10:45
That a real man doesn't ask
directions or express a need,
227
633400
5656
တကယ့် ယောက်ျားတွေဟာဟာ လမ်းညွန်ချက်
တောင်းတာ၊ လိုအပ်တာကို မေးတာ မလုပ်ဘူး။
10:51
they don't go to doctors if they feel bad.
228
639080
2296
နေထိုင်မကောင်းရင် ဆရာဝန်ဆီ မသွားဘူး။
10:53
They don't ask for help.
229
641400
1576
အကူအညီ မတောင်းဘူး။
10:55
There's a quote that I really like,
230
643000
1696
အရမ်းကြိုက်တဲ့ ကိုးကားချက် တစ်ခုက
10:56
"Men fear that becoming 'we'
will erase his 'I'."
231
644720
4736
"ယောက်ျားတွေကြောက်တာက "ငါတို့"
ဖြစ်လာမှုက သူ့ရဲ့ "ငါ"ကို ဖျက်ပစ်မှာကိုပါ။"
11:01
You know, his sense of self.
232
649480
1696
သိတဲ့အတိုင်း၊ သူရဲ့ အတ္တ သဘောလေ။
11:03
Whereas women's sense of self
has always been kind of porous.
233
651200
4496
မိန်းမတွေရဲ့ အတ္တသဘောကျတော့
အမြဲ စိမ့်ဝင်နိုင်မှုမျိုး ဖြစ်နေတယ်။
11:07
But our "we" is our saving grace,
234
655720
3816
ဒါပေမဲ့ "ငါတို့" ဆိုတာဟာ ကျွန်မတို့ရဲ့
ကျက်သရေ ဆယ်ခြင်းပါ။
11:11
it's what makes us strong.
235
659560
2456
ဒါက ကျွန်မတို့ကို သန်မာအောင် လုပ်ပေးတားပါ။
11:14
It's not that we're better than men,
236
662040
1736
ကျွန်မတို့ ယောက်ျားတွေထက် မသါပါဘူး။
11:15
we just don't have
our masculinity to prove.
237
663800
2048
ကျွန်မတို့ ဖိုသဘာဝကို သက်သေပြဖို့ မလိုဘူး။
11:18
LT: And, well --
238
666440
1216
LT: ပြီးတော့၊ အင်း...
11:19
JF: That's a Gloria Steinem quote.
239
667680
1656
JF: ဒါ Gloria Steinem ရဲ့ အဆိုပါ။
11:21
So we can express our humanity --
LT: I know who Gloria Steinem is.
240
669360
3376
ဒီတော့ လူသားဆန်မှုကို ဖော်ပြနိုင်တယ်။
LT: Gloria Steinem ကိုသိတယ်။
11:24
JF: I know you know who she is,
but I think it's a --
241
672760
2477
JF: သူမကို ရှင်သိတာ သိတယ်၊ ဒါပေမဲ့ ထင်တာက
11:27
(Laughter)
242
675261
2035
(ရယ်သံများ)
11:29
No, but it's a great quote, I think.
243
677320
1856
ဒါတကယ့် အဆိုကြီးလို့ ထင်တယ်။
11:31
We're not better than men, we just
don't have our masculinity to prove.
244
679200
4256
ကျွန်မတို့ ယောက်ျားတွေထက် မသာပါဘူး။
သက်သေပြစရာ ဖိုသဘာဝ မရှိဘူး။
11:35
And that's really important.
245
683480
1376
ဒါက တကယ် အရေးကြီးပါတယ်။
11:36
LT: But men are
so inculcated in the culture
246
684880
2576
LT: ဒါပေမဲ့ ယောက်ျားတွေဟာ
ယောက်ျားကြီးစိုးမှုမှာ
11:39
to be comfortable in the patriarchy.
247
687480
3136
နေသာထိုင်သာရှိတဲ့ ယဉ်ကျေးမှုထဲကို
အရမ်းကို ရိုက်သွင်းခံရတာလေ။
11:42
And we've got to make
something different happen.
248
690640
2936
ကျွန်မတို့က ဆန်းသစ်တာတစ်ခုခု
လုပ်ဖို့လိုတယ်လေ။
11:45
JF: Women's friendships
are like a renewable source of power.
249
693600
4176
JF: အမျိုးသမီးတွေရဲ့ ချစ်ခင်ရင်းနှီးမှုဟာ
ထပ်ဆန်းသစ်နိုင်တဲ့ စွမ်းအင်နဲ့ ဆင်တူတယ်။
11:49
LT: Well, that's what's exciting
about this subject.
250
697800
2456
LT: ဒါက ဒီအကြောင်းနဲ့ပတ်သက်ပြီး
စိတ်လှုပ်ရှားစရာပါ။
11:52
It's because our friendships --
251
700280
1536
ကျွန်မတို့ရဲ့ ရင်းနှီးမှုကြောင့်
11:53
female friendships
are just a hop to our sisterhood,
252
701840
4616
မိန်းမချင်းရင်းနှီးမှုတွေဟာ ညီမရင်းချာ
ချစ်ကြည်မှု ခရီးတစ်ထောက် ​ဖြစ်ပြီး
11:58
and sisterhood can be
a very powerful force,
253
706480
3416
ညီမရင်းချာ ချစ်ကြည်မှုဟာ အရမ်း
အစွမ်းရှိတဲ့ အားအင်တစ်ခု ဖြစ်နိုင်တယ်လေ။
12:01
to give the world --
254
709920
1416
ကမ္ဘာကြီးကို ပေးဖို့...
12:03
to make it what it should be --
255
711360
1816
ဖြစ်သင့်တဲ့ ကမ္ဘာကို ဖန်တီးဖို့လေ။
12:05
the things that humans desperately need.
256
713200
2920
လူသားတွေ အရူးအမူး လိုအပ်တာတွေပေါ့။
12:08
PM: It is why we're talking about it,
257
716840
1816
PM: ဒါကြောင့် ဒါကို ပြောနေကြတာပါ။
12:10
because women's friendships are,
258
718680
1696
အမျိုးသမီးတွေရဲ့ ရင်းနှီးမှုတွေဟာ
12:12
as you said, Jane,
259
720400
1216
Jan ပြောသလို ဆန်းသစ်လို့
12:13
a renewable source of power.
260
721640
1336
ရတဲ့ စွမ်းအင်ရင်းမြစ်လို့ပါ။
12:15
So how do we use that power?
261
723000
1480
ဒီတော့ ဒါကို ဘယ်လို သုံးကြမလဲ။
12:17
JF: Well, women are the fastest growing
demographic in the world,
262
725760
3376
JF: အင်း၊ မိန်းမတွေဟာ ကမ္ဘာမှာ
အမြန်ဆုံး တိုးပွားနေတဲ့ လူဦးရေပါ၊
12:21
especially older women.
263
729160
1216
အထူးက သက်ကြီးမိန်းမတွေပါ။
12:22
And if we harness our power,
we can change the world.
264
730400
4056
ကျွန်မတို့ရဲ့ စွမ်းအားကို အသုံးချနိုင်ရင်
ကမ္ဘာကို ပြောင်းလဲနိုင်တာပေါ့။
12:26
And guess what? We need to.
265
734480
1536
ဘာလို့ ထင်လဲ။ လုပ်ဖို့လိုတာပါ။
12:28
(Applause)
266
736040
2136
(လက်ခုပ်သံများ)
12:30
And we need to do it soon.
267
738200
1296
စောစောကို လုပ်ဖို့လို့တာ။
12:31
And one of the things
that we need to do --
268
739520
2496
လုပ်ဖို့လိုတာ တစ်ခုက ဒါကို
12:34
and we can do it as women --
269
742040
1536
မိန်းမတွေအဖြစ်နဲ့ လုပ်နိုင်တယ်။
12:35
for one thing, we kind of set
the consumer standards.
270
743600
3096
တစ်ခုရှိတာက၊ သုံးစွဲသူ
စံနှုန်းတွေ ချမှတ်တာမျိုးပေါ့။
12:38
We need to consume less.
271
746720
2416
ကျွန်မတို့ လျှော့သုံးဖို့လိုတယ်။
12:41
We in the Western world
need to consume less
272
749160
2976
ကျွန်မတို့ အနောက်တိုင်းမှာ
လျှော့သုံးဖို့လိုတယ်။
12:44
and when we buy things, we need to
buy things that are made locally,
273
752160
3216
ပစ္စည်းတွေ ဝယ်တဲ့အခါ ဒေသတွင်း
လုပ်တဲ့ပစ္စည်းတွေ ဝယ်ဖို့လိုတယ်။
12:47
when we buy food, we need to buy food
that's grown locally.
274
755400
3096
အစားအစာဝယ်ရင် ဒေသတွင်း စိုက်တဲ့
အစားအစာကို ဝယ်ဖို့လိုတယ်။
12:50
We are the ones
that need to get off the grid.
275
758520
3216
ကျွန်မတို့ဟာ ကိုယ့်ဘာသာ လုံလောက်အောင်
လုပ်ဖို့ လိုသူတွေပါ။
12:53
We need to make ourselves
independent from fossil fuels.
276
761760
5736
ကျွန်မတို့ကိုယ်တိုင် ရုပ်ကြွင်းလောင်စာ
တွေကို မှီခိုရတာ ကင်းဖို့လိုတယ်။
12:59
And the fossil fuel companies --
277
767520
1976
ရုပ်ကြွင်းလောင်စာ ကုမ္ပဏီတွေဖြစ်တဲ့...
13:01
the Exxons and the Shell Oils
and those bad guys --
278
769520
3136
Exxons နဲ့ Shell Oils နဲ့ ဒီလူဆိုးတွေဟာ...
13:04
cause they are --
279
772680
1216
သူတို့တွေက ကျွန်မတို့ကို
13:05
are going to tell us that we can't do it
without going back to the Stone Age.
280
773920
3856
ကျောက်ခေတ်ကို ပြန်မသွားရပဲနဲ့ ဒါကို
မလုပ်နိုင်ဘူးလို့ ပြောတော့မှာ မို့ပါ။
13:09
You know, that the alternatives
just aren't quite there yet,
281
777800
2856
သိတဲ့အတိုင်း အစားထိုးသုံးစရာက
ရှိမှမရှိသေးတာ ဆိုကြပါတယ်။
13:12
and that's not true.
282
780680
1336
ဒါ မမှန်ပါဘူး။
13:14
There are countries in the world right now
283
782040
2056
အကြိမ်ကြိမ် သုံးနိုင်နိုင်တဲ့ စွမ်းအင်ကို
13:16
that are living mostly on renewable
energy and doing just fine.
284
784120
3336
သုံးနေလို့ အဆင်ပြေနေတဲ့ နိုင်ငံတွေ
အများကြီး ကမ္ဘာပေါ်မှာ ရှိနေကြပါပြီ။
13:19
And they tell us that if we do
wean ourselves from fossil fuel
285
787480
4136
ရုပ်ကြွင်းလောင်စာတွေသုံးမှုကို ဖြတ်မပစ်ရင်
ကျွန်မတို့တွေ
13:23
that we're going to be
back in the Stone Age,
286
791640
2136
ကျောက်ခေတ်ကို ပြန်ရောက်သွားလိမ့်မယ်တဲ့။
13:25
and in fact, if we begin
to use renewable energy,
287
793800
4176
တကယ်က အကြိမ်ကြိမ်သုံးနိုင်တဲ့
စွမ်းအင်ကို စသုံးလိုက်ရင်
13:30
and not drill in the Arctic,
and not drill --
288
798000
2166
အာတိတ်မှာရေနံမတူးရင်၊...ဘာမှမတူးရင်...
13:32
LT: Oh, boy.
289
800190
1166
LT: ဟာ၊
13:33
JF: And not drill
in the Alberta tar sands --
290
801380
2116
JF: Alberta မှာ ရေနံ ကတ္တရာတွေ မတူးရင်..။
13:35
Right.
291
803520
1216
ဟုတ်တယ်။
13:36
That we will be --
292
804760
1240
ဖြစ်လာမှာက...
13:38
there will be more democracy
and more jobs and more well-being,
293
806040
3376
ဒီမိုကရေစီ ပိုရမယ်၊ အလုပ်တွေပိုများမယ်၊
ပိုကျန်းမာ ချမ်းသာလာမယ်၊
13:41
and it's women that are
going to lead the way.
294
809440
2216
ပြီး အမျိုးသမီးတွေဟာ ဒီနည်းကို
ဦးဆောင်တော့မှာ။
13:43
LT: Maybe we have the momentum
to start a third-wave feminist movement
295
811680
4376
LT: ဖြစ်နိုင်တာက ကျွန်မတို့တွေဟာ ကမ္ဘာ
တစ်လွှားက ညီမရင်းချာ ချစ်ခင်သူတွေနဲ့အတူ
13:48
with our sisterhood around the world,
296
816080
2576
တတိယ အမျိုးသမီးဝါဒ
လှုပ်ရှားမှု အဟုန် ရှိလာနိုင်မှာပါ။
13:50
with women we don't see,
women we may never meet,
297
818680
3176
မမြင်ခဲ့ရတဲ့အမျိုးသမီးတွေနဲ့ ဘယ်တော့မှ
မတွေ့နိုင်လောက်ပေမဲ့
13:53
but we join together that way,
298
821880
2496
ဒီနည်းနဲ့ ပူးပေါင်းနိုင်လာကြမှာပါ။
13:56
because --
299
824400
1216
အကြောင်းက
13:57
Aristotle said --
300
825640
1200
Aristotle ပြောခဲ့တာက
13:59
most people --
301
827920
1216
လူအများစုဟာ....
14:01
people would die without male friendships.
302
829160
2896
ယောက်ျား ခင်မင်ရင်းနှီးမှု မရှိရင်
လူတွေသေလိမ့်မယ်တဲ့။
14:04
And the operative word here was "male."
303
832080
3256
သော့ချက်စကားလုံးက "ယောက်ျား" ဆိုတာပါ။
14:07
Because they thought that friendships
should be between equals
304
835360
2936
အကြောင်းက ရင်းနှီးမှုဟာ တူညီမှုကြားမှာ
ဖြစ်သင့်တယ်လို့ ထင်ကာ
14:10
and women were not considered equal --
305
838320
2216
မိန်းမတွေကို အတူတူလို့ မစဉ်းစားကြလို့လေ။
14:12
JF: They didn't think
we had souls even, the Greeks.
306
840560
2456
ဂရိတွေက ကျွန်မတို့ကို အသက်ရှိတယ်
တောင် မထင်ခဲ့ဘူး။
14:15
LT: No, exactly. That shows you
just how limited Aristotle was.
307
843040
3856
တကယ်၊ အတိအကျပဲ။ ဒါက Aristotle ရဲ့
အမြင်ကျဉ်းမှုကို ပြနေတာလေ။
14:18
(Laughter)
308
846920
1680
(ရယ်သံများ)
14:21
And wait, no, here's the best part.
309
849520
1896
နေဦး၊ အကောင်းဆုံး အပိုင်းကို ရောက်လာပြီ။
14:23
It's like, you know,
men do need women now.
310
851440
3616
သိတဲ့အတိုင်း ယောက်ျားတွေဟာ
မိန်းမတွေကို မလိုဘူး ဆိုတောင်၊
14:27
The planet needs women.
311
855080
2136
ကမ္ဘာကြီးက မိန်းမတွေကို လိုအပ်နေတယ်။
14:29
The US Constitution needs women.
312
857240
2456
US အခြေခံဥပဒေက မိန်းမတွေကို လိုအပ်တယ်။
14:31
We are not even in the Constitution.
313
859720
2776
ကျွန်မတို့ဟာ အခြေခံဥပဒေမှာတောင် မပါဘူး။
14:34
JF: You're talking about
the Equal Rights Amendment.
314
862520
2456
JF: ရှင်က တူညီတဲ အခွင့်အရေး
ပြင်ဆင်ချက်ကို ပြောနေတာပါ။
14:37
LT: Right.
315
865000
1158
LT: မှန်တာပေါ့။
14:38
Justice Ginsberg said something like --
316
866182
3898
တရားသူကြီး Ginsberg က ဒီလိုပြောခဲ့တယ်။
14:43
every constitution that's been written
since the end of World War II
317
871920
3576
ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အပြီးမှာ ရေးသားခဲ့တဲ့
အခြေခံဥပဒေတိုင်းမှာ
14:47
included a provision that made women
citizens of equal stature,
318
875520
4976
အမျိုးသမီးအား တန်းတူရည်တူ နိုင်ငံသား
ဖြစ်ကြောင်း ပြဋ္ဌာန်းချက်ပါပေမဲ့
14:52
but ours does not.
319
880520
1696
ကျုပ်တို့ဆီမှာတော့ မပါပါဘူး။
14:54
So that would be a good place to start.
320
882240
1896
ဒီတော့ ဒါက စဖို့ကောင်းတဲ့နေရာ ဖြစ်မယ်။
14:56
Very, very mild --
321
884160
2056
သိမ်သိမ် မွေ့မွေ့ပေါ့။
14:58
JF: Right.
322
886240
1216
JF: မှန်တာပေါ့။
14:59
(Applause)
323
887480
1200
(လက်ခုပ်သံများ)
15:02
And gender equality, it's like a tide,
324
890200
2656
လိင်ညီမျှမှု၊ ဒါက ဒီရေလိုပဲ။ လှေတွေ
15:04
it would lift all boats, not just women.
325
892880
1936
အားလုံးကို မတင်မှာ၊ မိန်းမတွေပဲမဟုတ်ဘူး
15:06
PM: Needing new role models
on how to do that.
326
894840
2536
PM: ဒါကို ဘယ်လိုလုပ်ရမယ် ဆိုတာ
စံပြုသူအသစ်တွေ လိုအပ်မယ်။
15:09
How to be friends,
327
897400
1416
ဘယ်လို မိတ်ဆွေတွေ ဖြစ်ဖို့၊
15:10
how to think about our power
in different ways,
328
898840
2896
နည်းလမ်းမျိုးစုံနဲ့ အစွမ်းတွေကို
ဘယ်လိုတွေးဖို့
15:13
as consumers,
329
901760
1216
စားသုံးသူတွေအနေနဲ့
15:15
as citizens of the world,
330
903000
1656
ကမ္ဘာ့နိုင်ငံသားတွေ အဖြစ်နဲ့ပါ။
15:16
and this is what makes Jane and Lily
331
904680
2416
ဒါက အမျိုးသမီးတွေ ဘယ်လို
မိတ်ဆွေဖြစ်နိုင်တာကို
15:19
a role model of how
women can be friends --
332
907120
2736
Jane နဲ့ Lily တို့ ကနေပြီး
စံပြအတုယူစရာဖြစ်အောင်
15:21
for a very long time,
333
909880
1616
လုပ်ပြနေတာ ကြာပါပြီ။
15:23
and even if they occasionally disagree.
334
911520
2416
တစ်ခါတစ်လေ သူတို့တွေ သဘောထား
မကိုက်ညီတာတောင်မှပါ။
15:25
Thank you.
335
913960
1200
ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။
15:28
Thank you both.
336
916360
1216
နှစ်ယောက်စလုံး ကျေးဇူးပါ။
15:29
(Applause)
337
917600
1216
(လက်ခုပ်သံများ)
15:30
JF: Thanks.
338
918840
1200
JF: ကျေးဇူးပါ။
15:35
LT: Thank you.
339
923560
1216
LT: ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။
15:36
JF: Thank you.
340
924800
1200
JF: ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။
15:38
(Applause)
341
926053
5067
(လက်ခုပ်သံများ)
Translated by sann tint
Reviewed by Myo Aung

▲Back to top

ABOUT THE SPEAKERS
Jane Fonda - Actor and activist
Jane Fonda has had three extraordinary careers (so far): Oscar-winning actor, fitness guru, impassioned activist.

Why you should listen

Jane Fonda is an actor, author, producer and activist supporting environmental issues, peace and female empowerment. She founded the Georgia Campaign for Adolescent Pregnancy Prevention, and established the Jane Fonda Center for Adolescent Reproductive Health at  Emory. She cofounded the Women’s Media Center, and sits on the board of V-Day, a global effort to stop violence against women and girls.

Fonda's remarkable screen and stage career includes two Best Actress Oscars, an Emmy, a Tony Award nomination and an Honorary Palme d’Or from the Cannes Film Festival. Offstage, she revolutionized the fitness industry in the 1980s with Jane Fonda’s Workout — the all-time top-grossing home video. She has written a best-selling memoir, My Life So Far, and Prime Time, a comprehensive guide to living life to the fullest.

More profile about the speaker
Jane Fonda | Speaker | TED.com
Lily Tomlin - Comedian and actor
Lily Tomlin has been honored by the Kennedy Center and awarded the Mark Twain Prize -- and she's still making vital, hilarious comedy.

Why you should listen

Throughout her extraordinary career, Lily Tomlin has won seven Emmys; a Tony for her one-woman Broadway show, Appearing Nitely; a second Tony for Best Actress; a Drama Desk Award and an Outer Critics' Circle Award for her one-woman performance in Jane Wagner’s The Search for Signs of Intelligent Life in the Universe; a Grammy for her comedy album, This Is a Recording; and two Peabody Awards, the first for the ABC television special, Edith Ann’s Christmas: Just Say Noël, and the second for narrating and executive producing the HBO film, The Celluloid Closet. In 2003, she received the Mark Twain Prize for American Humor, and in December 2014 she was the recipient of the prestigious Kennedy Center Honors in Washington DC.

She made her film debut in Robert Altman's Nashville, and gave a generation-defining performance alongside Dolly Parton and Jane Fonda in the workplace revenge comedy 9 to 5.

More profile about the speaker
Lily Tomlin | Speaker | TED.com